Kopie van `Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten
Categorie: Mens en samenleving > Mensenrechten
Datum & Land: 15/02/2007, NL
Woorden: 852


empowerment
Dit Engelse woord, dat letterlijk betekent `iemand tot iets in staat stellen` en dat in het Nederlands meestal onvertaald blijft, wordt veel gebruikt door ontwikkelingsorganisaties, vrouwenbeweging e.d. om aan te geven dat het streven is de doelgroep in staat te stellen zelf de problemen op te lossen en de vervulling van rechten en basic needs op te eisen. Zo kan de `empowerment` inhouden dat vrouwen in actie komen voor gelijkberechtiging en tegen discriminatie en geweld, of dat inheemse groepen zich teweer kunnen stellen tegen de dreigende vernietiging van hun cultuur of leefomgeving. Het klassieke voorbeeld van `empowerment`, al werd dat woord toen nog niet algemeen gebruikt, is de opkomst van de vakbeweging in de 19e eeuw, waardoor arbeiders rechten als die op eerlijk inkomen, goede werkomstandigheden en redelijke werkuren konden gaan opeisen. `Empowerment` werd vooral een populaire termen omdat ontwikkelingsorganisaties steeds meer willen benadrukken dat hun hulp niet gericht is op het instandhouden van afhankelijkheid, maar juist op het bevorderen van zelfredzaamheid. Die inzet van hulporganisaties wordt vaak als advocacy aangeduid.

ennals, martin (1927-1991)
Hij was secretaris-generaal van Amnesty International in de jaren zeventig en droeg sterk bij aan de ontwikkeling van de organisatie, die in 1977 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg. Onder zijn leiding werd Amnesty`s werkterrein uitgebreid met acties tegen marteling, doodstraf, buitengerechtelijke executies en verdwijningen. Tegelijkertijd bewaakte hij de grenzen van de organisatie, tegenover druk om het werkterrein uit te breiden met een veelheid van sociaal-economische rechten die in de jaren zeventig sterk aan belangstelling wonnen. Uitbreiding kwam er pas onder de latere secretaris-generaal Pierre Sané. Ennals was o.m. betrokken bij de oprichting van organisaties HURIDOCS (voor de standaardisering van mensenrechtendocumentatie), Article 19 (tegen censuur), SOS Torture (tegen marteling), International Alert (voor `early warnings`), Defence for Children International (voor de rechten van het kind) en het Europees Mensenrechtenfonds, dat projecten subsidieert. De Martin Ennals Foundation, opgericht in 1993 door activisten uit verschillende landen, reikt jaarlijks de Martin Ennals Award uit aan mensenrechtenverdedigers. Dat waren Harry Wu, China (1994), Asma Jahangir, Pakistan (1995), Clement Nwankwo, Nigeria (1996), Samuel Ruíz García, Mexico (1997), Eyad El-Sarraj, Palestina (1998), Natasa Kandic, Servië (1999), Immaculée Birhaheka, Democratische Republiek Congo (2000), Peace Brigades International (2001), Jacqueline Moudeïna, Tsjaad (2002), Alirio Uribe Muñoz, Colombia (2003), Lida Joesopova, Tsjetsjenië (2004), Aktham Naisse, Syrië (2005); Akbar Ganji, Iran en Arnold Tsunga, Zimbabwe (2006)

epidemieën
ziekten

erasmusprijs
Prijs die uitgaat van de Nederlandse Stichting Praemium Erasmianum, die jaarlijks wordt toegekend aan een persoon of instelling die in Europa een buitengewoon belangrijke bijdrage heeft geleverd op cultureel, sociaal of sociaal-wetenschappelijk terrein. Onder de mensenrechtenverdedigers die deze prijs ontvingen waren Amnesty International (1976), Václav Havel (1986), de Internationale Commissie van Juristen (1989), Simon Wiesenthal (1992), Mary Robinson (1999) en Adam Michnik (2001).

erge omnes
(Lat.: jegens allen). Term uit het internationaal recht voor rechten die onvoorwaardelijk voor alle staten en individuen gelden. Zo is het recht om gevrijwaard te zijn van misdrijven tegen de menselijkheid een recht erge omnes, terwijl er ook rechten bestaan die slechts voor bepaalde groepen bestaan (categoriale rechten), zoals het recht van slachtoffers op compensatie of het recht van een inheems volk op zijn taal en leefgebied.

erkenning als vluchteling
In de asielprocedure, het verlenen van een vluchtelingenstatus aan iemand die asiel vraagt. Erkenning leidt niet automatisch tot toelating, hoewel dat in de praktijk meestal het geval is.

ermacora, felix (1923-1995)
Oostenrijkse hoogleraar internationaal recht, gedelegeerde voor Oostenrijk bij de VN-commissie voor mensenrechten in 1959-80 en 1984-87. Hij trad op als speciale rapporteur van de VN en schreef invloedrijke studies over volkenrecht, democratisering en verzoening. In 1999 werd in Oostenrijk een naar hem genoemd instituut opgericht dat zich inzet voor verzoening in Midden- en Oost-Europa.

erturk, yakin
Turkse sociologe, sinds 2003 de speciale rapporteur van de VN voor de mensenrechten van vrouwen. Ze stelt dat er te weinig exacte cijfers zijn over het aantal vrouwen dat blootstaat aan geweld, maar dat dat geweld vooral vrouwen treft die in achtergestelde gebieden wonen, gebrek hebben aan basisbehoeften als schoon water, wettelijk benadeeld worden of een plotse emancipatie doormaken die de traditionele positie van mannen in gevaar brengt. Ze zet zich speciaal in voor het bestrijden van huiselijk geweld, omdat veel vormen van geweld `thuis worden geproduceerd en naar de samenleving geëxporteerd’.

escorts
Begeleiders van mensenrechtenverdedigers die bedreigd worden. De organisatie Peace Brigades International heeft een wereldwijd systeem van escorts (vrijwilligers uit het buitenland) opgezet. Zij verblijven bij toerbeurt soms dag en nacht in de nabijheid van bedreigde mensen.

ethiek
Ethiek is het geheel van gedachten over en visies op de gedragsregels die mensen tegenover elkaar en tegenover de natuurlijke omgeving in acht moeten nemen. De ethische regels kunnen heel strikt en dwingend zijn, zoals in het fundamentalisme, maar ook veel minder nauw omschreven. De hedendaagse ethiek baseert zich in de regel op de drie uitgangspunten van de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804): 1) Handel alleen volgens beginselen waarvan je wilt dat ze voor iedereen gelden. 2) Handel zo dat anderen en jezelf als `goed doel` en nooit alleen als middel gebruikt. 3) Gebruik je vrijheden voor zover je daarmee niet de vrijheden van anderen in gedrang brengt.In de meeste tradities bestaat de ethiek vooral uit het vermijden van de grootste ondeugden, zoals in de christelijke traditie de zeven hoofdzonden: gulzigheid, gierigheid, jaloezie, toorn, onkuisheid, vadsigheid en hoogmoed. In de democratie is de ethiek in de regel alleen vastgelegd voor zover ze fundamentele rechten en strafrechtelijke feiten betreft, zoals dat je niet mag moorden, stelen, frauderen of contracten mag breken. Andere morele regels, zoals ten aanzien van het tonen van respect voor anderen of het aanhangen van een bepaalde godsdienst, worden aan de keuze van individuen en groepen overgelaten. Anderzijds is er in democratische samenlevingen een tendens om ethische regels juist in wetten vast te leggen, bijv. ten aanzien van genetische manipulatie of de verantwoordelijkheid van bedrijven. De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) maakte een onderscheid tussen de `ethiek van beginselen` en de `ethiek van verantwoordelijkheid`.

etnocide
(Lett: het doden van een stam) Benaming voor het vernietigen van een cultuur. Minderheden zoals de inheemse bevolking van het Amerikaanse continent, de Tibetanen in China, de Koerden in het Midden-Oosten en de Tsjetsjenen in Rusland, zijn niet alleen slachtoffer geworden van genocide (volkenmoord), maar ook van stelselmatige vernietiging van hun cultuur. Die voltrekt zich door verdrijving van de bevolking, vernietiging van heiligdommen en cultuurgoed, verbod op het spreken van een eigen taal, verbod op onderwijs in de eigen cultuur en geschiedenis, of door sociaal-economische ontwikkelingen die tot het verloren gaan van een cultuur leiden. Etnocide is een schending van verscheidene culturele en collectieve rechten.

eugenetica
De gedachte het mensenras te veredelen, ontleend aan Britse wetenschapper Francis Galton (1822-1911), die stelde dat het verwekken van kinderen tussen hooggekwalificeerde mensen zouden moeten worden aangemoedigd. In de Tweede Wereldoorlog toegepast door de nazi`s om Untermenschen (joden, zigeuners, homoseksuelen) uit te roeien. Nu is eugenetica in diskrediet, hoewel bijv. in China veel selectieve abortus van meisjes plaatsvindt, en in het Westen ook van kinderen met een ernstige lichamelijke of verstandelijke handicap. Zie ook bevolkingsbeleid

europa
Er zijn talloze instellingen die zich op Europees niveau bezighouden met mensenrechten, ontwikkeling, politieke samenwerking, noodhulp, vluchtelingenzaken, bestrijding van criminaliteit. De belangrijkste Europese instellingen zijn: 1) Europese Unie (EU, europa.eu.int). Voorheen: Europese Gemeenschappen, een benaming voor het geheel van de Europese Commissie voor Atoomenergie (Euratoom), de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) en de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Tegenwoordig is Europese Unie (EU) de naam voor de samenwerking van (vanaf 2007) 27 Europese staten. De EU kent een Europees Parlement en een Europese Commissie. Het EU Gerechtshof (niet te verwarren met het Europese Hof voor Mensenrechten) werd ingesteld in 1958 en is in Luxemburg gevestigd. Het ziet toe op de uitvoering van EU-verdragen. Zijn betekenis voor de mensenrechten is o.m. gelegen in de regelgeving ten aanzien van sociale voorzieningen. Belangrijke politieke lichamen van de EU zijn de Europese Commissie, de Europese Politieke Samenwerking en het Europees Parlement. De Europese Commissie is het hoogste ambtelijk orgaan van de EU, waarin 27 commissarissen van verschillende lidstaten portefeuilles beheren. Mensenrechten en vluchtelingenproblematiek behoren vooral tot de portefeuilles die betrekking hebben op samenwerking & ontwikkeling, interne markt (voor vluchtelingen en het Akkoord van Schengen) en Noord-Zuid-betrekkingen. In 1991 bracht de Europese Commissie een memorandum uit waarin voor het eerst de fundamentele mensenrechten als prominent belang in de ontwikkelingssamenwerking werden genoemd.

europees hof voor mensenrechten
Een hof ingesteld door het Europees Verdrag voor de mensenrechten, bestaande uit één rechter van elke lidstaat van de Raad van Europa. Het is gevestigd in Straatsburg en komt ten minste eenmaal per jaar bijeen. Klachten kunnen zowel door staten als, indien de staat partij is bij het bijbehorende protocol, door individuen worden ingediend. Beslissingen zijn bij meerderheid van rechters en zijn bindend voor de partijen. De desbetreffende staat wordt geacht maatregelen te nemen ter uitvoering van het vonnis. Het hof doet uitspraken van verreikende betekenis. In 2001 bijvoorbeeld bevestigde het hof een door de Turkse regering uitgevaardigd verbod van een islamistische partij. Het hof stelde dat bepaalde bepalingen van de wetten van de islam (shari`a) niet in overeenstemming zijn met internationale normen van mensenrechten. De afhandeling van zaken kan zeer lang duren, zoals bijv. blijkt uit de behandeling van klachten die uit naam van Tsjetsjeense slachtoffers zijn ingebracht tegen de Russische Federatie.

europees parlement
Het parlement van de Europese Gemeenschap kwam voor het eerst bijeen in 1958. Het is, als onderdeel van de Europese Unie, vanaf 2004 uitgebreid van 626 tot 732 (later 750) leden. De bevoegdheden van het parlement zijn beperkt. Het mag bijv. oordelen over de begroting en de leden van de Europese Commissie (het ambtelijk apparaat), maar niet over details van beslissingen. In bepaalde gevallen moet het door de Raad van Ministers van de EU worden geconsulteerd, bijv. bij de vele `richtlijnen` die in de lidstaten kracht van wet hebben of bij het aangaan van overeenkomsten met niet-EU-landen. Het parlement is erg actief op het terrein van de mensenrechten, volgens sommigen mede omdat het weinig andere bevoegdheden heeft. Het kent een Subcomité voor de Rechten van de Mens. Elk jaar neemt het parlement een groot aantal resoluties aan over schendingen van mensenrechten in bepaalde landen, plus een samenvattende resolutie waarin alle afzonderlijke resoluties worden samengevat. Speciale thematische aandacht van het parlement is o.m. uitgegaan naar vluchtelingen, minderheden, racisme en de doodstraf. Het parlement reikt jaarlijks de Sacharovprijs uit aan een mensenrechtenverdediger.

europees sociaal handvest
Verdrag van de Raad van Europa, aanvaard in 1961. Het telt 38 artikelen die betrekking hebben op werk en werkgelegenheid, arbeidsomstandigheden, vakantie en vrije tijd, beloning, ontslag, vereniging en vergadering, vakvereniging, collectieve onderhandeling, stakingsrecht, kinderarbeid, gezondheid, medische controle, zwangerschapsverlof en bescherming van zwangere vrouwen, beroepsopleiding, voorzieningen, werkloosheid, gezin, het verlaten van het land, migranten en gezinshereniging. Het handvest is veel specifieker dan het VN-verdrag (EcSoCu). De meeste artikelen zijn als aanbevelingen of streefdoelen, niet als bindende voorschriften geformuleerd.

europese mensenrechtenprijs
Prijs die gemiddeld elke drie jaar wordt toegekend door de Raad van Europa. Gelauwerd zijn o.m. de Internationale Commissie van Juristen (1980), Amnesty International (1983), Lech Walesa (1989), Felix Ermacora (1992), Sergej Kovaljov en Raoul Wallenberg (1995), de Turkse Stichting voor Mensenrechten (Akin Birdal) en Chiara Lubich (1998) en Mary Robinson (2003). Een andere Europese mensenrechtenprijs is de Sacharovprijs, die jaarlijks wordt uitgereikt door het Europees Parlement. Zie ook prijzen voor mensenrechten

europese vluchtelingenraad
Overlegorgaan van Europese niet-gouvernementele organisaties (ngo`s) voor vluchtelingen. Het secretariaat is gevestigd in Londen. De ECRE deed aanbevelingen op vele terreinen, waaronder de harmonisering (onderlinge afstemming) van het asielbeleid, en verzamelt gegevens over beleid en de opvang van asielzoekers in de Europese landen.

euthanasie
(Van Grieks: goede dood) Vrijwillige euthanasie houdt in dat medische handelingen mogen worden gedaan of onthouden om een menswaardig sterven mogelijk te maken. Onvrijwillige euthanasie is het zonder toestemming van betrokkenen doden van gehandicapten, mismaakten, zieken, krankzinnigen enz. Dit werd in nazi-Duitsland tot overheidsbeleid werd gemaakt. Sommige religieuze stromingen zijn onvoorwaardelijk tegen euthanasie als een inbreuk op Gods beschikking. Mensenrechtenverdragen spreken van het recht op leven en de vrijwaring van willekeurige executie, maar bevatten geen verplichting tot het in alle omstandigheden rekken van dit leven. Dergelijk rekken kan een schending zijn van het recht op vrijwaring van onmenselijke behandeling. Nederland nam als eerste land ter wereld in 2001 een wet aan waarin euthanasie niet strafbaar is indien het verzoek werd gedaan door een wilsbekwame patiënt, en de arts zorgvuldig heeft gehandeld en aan meldingsplicht heeft voldaan. In België gaat de euthanasiewet van 2002 nog verder: ook mensen met `ondraaglijk psychisch lijden` kunnen vragen om een einde aan hun leven. Zie ook eugenetica

executie
doodstraf

facultatief protocol
Een verdragstekst (protocol) behorend bij een ander verdrag, dat door de partijen van dat verdrag naar believen (facultatief) kan worden onderschreven. Bekende facultatieve protocollen zijn de twee behorende bij het VN-verdrag (BuPo). Het eerste gaat over individueel klachtrecht, het tweede over de doodstraf. In de VN wordt gewerkt aan een facultatief protocol bij het Verdrag tegen marteling, dat voorziet in een internationaal orgaan dat detentiecentra in de lidstaten bezoekt (zoals nu al in het Europees verdrag tegen marteling bestaat). Het facultatief protocol bij het Internationaal Hof van Justitie regelt het recht op een statenklacht. Het Zesde protocol bij het Europees Verdrag voor mensenrechten schrijft afschaffing van de doodstraf voor. Aan het VN-verdrag voor de rechten van het kind is een protocol over kindsoldaten toegevoegd.

falaka
Ook: falaqa, falanga. Het toedienen van stok- of zweepslagen op de voetzolen. Dit veroorzaakt een intense pijn die het slachtoffer o.m. het gevoel geeft dat zijn achterhoofd zal exploderen. De methode, als lijfstraf in gebruik in landen van de islam, stond in het Westen ook bekend als de `oosterse bastinado`. Amnesty International beschouwt falaka als een vorm van marteling.

familieleden
comités van familieleden

fang lizhi (1936)
Chinese natuurkundige die zich vanaf de jaren tachtig actief ging inzetten voor mensenrechten, daarom wel de `Chinese Sacharov` genoemd. Als rector van een provinciale universiteit steunde hij academische hervormingen. Later ondertekende hij oproepen tot vrijlating van politieke gevangenen, democratische hervormingen en actie tegen corruptie. Hij werd gezien als belangrijkste inspiratiebron van de massademonstraties van begin 1989. Bij het bloedbad van 4 juni 1989 zocht hij zijn toevlucht in de Amerikaanse ambassade. Na enige maanden kon hij daaruit vertrekken en vestigde hij zich in de VS. Daar heeft hij een belangrijk aandeel in activiteiten van Chinese mensenrechtenverdedigers in ballingschap, samen met andere ballingen zoals Wang Dan en Wei Jingsheng.

fanon, frantz (1925-1961)
Ideoloog van kolonialisme en bevrijding. Hij was actief in de Algerijnse bevrijdingsbeweging van de jaren vijftig. O.m. beïnvloed door Jean Paul Sartre beschreef hij hoe de zwarte in taal en seksualiteit vervreemd is van zichzelf, omdat hij alles ziet vanuit de verhouding tot de blanke. In zijn hoofdwerk Les damnés de la terre (De verworpenen der aarde) beschrijft hij hoe gekoloniseerden, geconfronteerd met koloniaal geweld, vluchten in mythen, magie en stammenoorlogen. Hij roept hen op zich tegen hun werkelijke onderdrukkers te richten. Zijn werk kreeg grote weerklank in de derde wereld, maar ook in de Amerikaanse beweging van zwarten.



fao
Wereldvoedselorganisatie van de VN, opgericht in 1945. Tot haar taken behoren wetenschappelijk onderzoek, opleiding, betere landbouwmethoden, betere marktmethoden en internationaal beleid. Een programma ter bestrijding van honger distribueert sinds 1960 jaarlijks grote hoeveelheden voedsel. De FAO speelt internationaal een belangrijke rol in programma`s voor de bestrijding van armoede.

fascisme
Genoemd naar haar oorspronkelijke verschijningsvorm in Italië in de jaren dertig, is dit een verzamelnaam voor een ideologie die massaliteit, menselijke ongelijkheid, leiderschap en streven naar macht verheerlijkt. Theoretisch wordt fascisme wel gedefinieerd als `de opheffing van het onderscheid tussen kapitaal en arbeid`: werkgevers en werknemers (vakbonden) moeten niet tegenover elkaar staan, in een vorm van klassenstrijd, maar voor het gemeenschappelijk doel samenwerken met elkaar en met de staat en de kerk. Het Italiaans fascisme van Benedito Mussolini (1883-1945) was grotendeels rechts-conservatief, de Duitse variant van het nationaal-socialisme werd veel agressiever. Fascisme keert zich tegen pacifisme, liberalisme en in het bijzonder tegen communisme. Na Hitler zijn er geen uitgesproken fascistische staten meer geweest. Wel zijn er nu nog fascistische groeperingen, in België sterker dan in Nederland. Het formuleren van de Universele verklaring na de Tweede Wereldoorlog werd sterk geïnspireerd door de afkeer van het fascisme. Het fascistisch denken is dan ook strijdig met zo goed als elk artikel van de hedendaagse mensenrechtenverdragen.

female genital mutilation (fgm)
vrouwenbesnijdenis

fernando, basil (1944)
Advocaat uit Sri Lanka. Vanwege bedreigingen moest hij zijn land verlaten. Hij werkte via de UNHCR voor Vietnamese bootvluchtelingen in Hongkong en was VN-verantwoordelijke voor mensenrechten in Cambodja. In 1994 werd hij directeur van de Aziatische Mensenrechtencommissie, de eerste overkoepelende mensenrechtenorganisatie in dit werelddeel. Hij stelde een verklaring op over mensenrechten in Azië, als voorbereiding voor een Aziatisch mensenrechtenhandvest (Azië is het enige werelddeel zonder zo`n handvest). Hij is ook bekend als schrijver van verhalen en gedichten, die vaak het geweld van gewapend conflict en de mensenrechten als onderwerp hebben.

filosofie van de mensenrechten
De oorsprong van ideeën over mensenrechten is te vinden in de veronderstelling van menselijk waardigheid die eigen is aan alle wereldgodsdiensten, zoals hindoeïsme, boeddhisme, Chinees recht, christendom en islam, en aan het humanisme dat in de Griekse oudheid opkwam. Hierin zijn beginselen te vinden op terreinen van goed bestuur, democratie, gelijkheid, mensenrechten, plicht en vrijheid. De filosofische grondslag van de mensenrechten was eeuwenlang gebaseerd op ideeën van het natuurrecht. Bepaalde rechten zouden mensen `aangeboren` zijn en altijd toekomen puur en alleen op grond van het feit dat ze mensen zijn. Dergelijke opvattingen zijn te vinden bij de Griekse Stoa-filosofen (vanaf 300 v.C.), bij Thomas van Aquino (1224-5-1274) en bij Hugo de Groot (1583-1645). Vanaf de 17e eeuw vond het idee van een `sociaal contract` weerklank, dat het eigendom als een basisrecht beschouwde. Het sociaal contract werd ontwikkeld door o.m. Thomas Hobbes (1588-1679) en Jean-Jacques Rousseau (1712-1778). Hobbes zette zijn politieke filosofie uiteen in Leviathan (1651). Iedereen loert op de zwakke kanten van anderen om daarvan profijt te trekken: `de mens is de mens een wolf`. Er zijn echter natuurlijke wetten, regels van eigenbelang waardoor de rationele mens inziet dat hij zijn vrijheid in overeenstemming met anderen moet beknotten. Omdat individuele mensen die wetten niet naleven, moet een samenleving onder absolute macht van een soeverein worden geplaatst. Deze soeverein bepaalt ieders vrijheid en de grens tussen goed en kwaad.

forensisch onderzoek
Technisch onderzoek om bewijsmateriaal van misdrijven te verkrijgen, o.m. van slachtoffers en lijken in verband met vermeende moord, mishandeling e.d. Grondlegger voor het forensisch onderzoek ten bate van mensenrechten was de Amerikaan Clyde Snow. Vooral de organisatie Physicians for Human Rights is actief in dit onderzoek. In Nederland heeft de Johannes Wier Stichting een werkgroep die zich bezighoudt met forensisch onderzoek voor mensenrechten. Middelen van dergelijk onderzoek zijn o.m. het bestuderen van botten, tanden, DNA, weefselresten, kledingresten, voorwerpen op lichamen gevonden e.d. Post-mortem onderzoek (of autopsie) speelt in toenemende mate een rol in onderzoek van buitengerechtelijke executies, zoals bij het opgraven van lijken uit anonieme graven waarvoor leger of doodseskaders verantwoordelijk zouden zijn. Richtlijnen voor dit forensisch onderzoek zijn o.m. vervat in een `VN Verklaring over buitengerechtelijke executies`. Deze stelt dat men zich niet van een lijk zal ontdoen voordat lijkschouwing is gehouden door een arts die zo mogelijk specialist is op het gebied van forensische pathologie. Zie ook medici; onderzoek; rapportage

forward looking strategies
Op de VN-vrouwenconferentie in Nairobi in 1985 werd een document over de Forward Looking Strategies for the Advancement of Women (FLS, `Basisstrategieën voor de ontwikkeling van vrouwen`) aangenomen. Enkele elementen van de FLS zijn: Vrouwen dienen op voet van gelijkheid te kunnen deelnemen aan inspanningen voor de internationale vrede en veiligheid, zoals in de diplomatie, het ontspanningsproces, de ontwapening en het werk voor de mensenrechten. Vrouwelijke slachtoffers van geweld dienen extra aandacht en uitgebreide hulp te krijgen. Er moet een nationaal apparaat worden opgezet voor de aanpak van het probleem van geweld jegens vrouwen binnen het gezin en binnen de samenleving. Er moet in gevangenschap speciaal worden gelet op de `gepaste en gelijke behandeling` van vrouwen. Zie ook vrouwen

freire, paolo (1912-1997)
Braziliaans pedagoog, vooral bekend door zijn methode om door middel van alfabetisering (analfabetisme) het politiek bewustzijn van de armen te vergroten. Mensen moeten geen taal leren van abstracte tekens, maar zich door teksten bewust worden van hun positie, de oorzaken van onderdrukken en de mogelijkheden tot hervorming en revolutie. Zijn methode vond ook buiten Latijns-Amerika, o.m. in westerse landen navolging. Zie ook mensenrechteneducatie

friends of the earth
Internationale organisatie voor milieu, opgericht in 1969 in San Francisco, met nu afdelingen in zeventig landen. In Nederland is Milieudefensie aangesloten. Die afdelingen zijn verenigingen met een democratische besluitvorming. De organisatie zette zich onder meer in voor het testen van gewassen die met genetische manipulatie zijn verkregen, protesten tegen de onverantwoorde winning van grondstoffen, het misbruik van belastinggelden door grote ondernemingen en de hervorming van de Wereldbank.

frigo, darci (1962)
Braziliaanse activist voor landrechten en vakbondsrechten, speciaal voor de bescherming van de plattelandsbevolking in gewapende conflicten. Hij is land van de Pastorale Landcommissie, een oecumenische organisatie, en organiseerde acties om de moorden op boeren in landconflicten aan de kaak te stellen – voor zestien moorden in de jaren 1997-2000 is nooit iemand veroordeeld. Ook zelf werd hij meermalen bedreigd. Voor de VN hielp hij een rapport over dwangarbeid in Brazilië op te stellen. Hij is o.m. geëerd met de mensenrechtenprijs van het Amerikaanse Robert F. Kennedy instituut. Zie ook vakbeweging

fundamentalisme
De strenge interpretatie van een godsdienst die zich kenmerkt door religieuze onverdraagzaamheid. Oorspronkelijk was het de benaming voor een conservatieve beweging in het Amerikaans protestantisme in de 19e eeuw. Na de Tweede Wereldoorlog ontplooide de beweging zich vooral als een anticommunistische, evangelistische stroming vertegenwoordigd door predikanten als Billy Graham. Fundamentalisme was ook te vinden bij de Zuid-Afrikaanse Nederlands-hervormde kerk, die apartheid verdedigde als de wil van God. Fundamentalisme komt heden ten dag voor in alle godsdiensten. De fundamentalistische aanhangers van de islam worden `islamisten` genoemd. Fundamentalistische opvattingen zijn vaak strijdig met de mensenrechten, zoals in de ideeën over de ondergeschikte positie van de vrouw, de verkettering en vervolging van degenen die geen of een andere godsdienst zijn toegedaan en de weigering om het gezag van internationale verdragen te erkennen.De fundamentalistische islam kan niet gelijk worden gesteld met terrorisme en zelfmoordaanslagen. Sommige fundamentalisten nemen inderdaad hun toevlucht tot geweld, maar er zijn veel fundamentalisten die langs vreedzame weg hun overtuiging uitdragen en veel islamitische terroristen gebruiken een fundamentalistische opvatting van de islam als een excuus voor het nastreven van politieke doeleinden, zoals het terugdringen van Amerikaanse invloeden in het Midden-Oosten.

fundamentele rechten
De term wordt gebruikt als synoniem voor verschillende categorieën rechten: 1) Voor rechten als die op leven en onschendbaarheid van de persoon. Deze rechten worden ook wel aangeduid als integriteitsrechten. 2) Voor burgerlijke en politieke rechten, ook wel de klassieke mensenrechten genoemd, te onderscheiden van sociaal-economische en culturele rechten. In deze categorie vallen vrijheid van meningsuiting en vergadering, het recht op openbare en onafhankelijke behandeling van rechtszaken, alsmede de participatierechten: recht op deelname aan het openbare leven. 3) Voor grondrechten (fundamentele rechten die in de grondwet zijn opgenomen), die wel in drie categorieën worden onderscheiden: integriteitsrechten, die vrijwaren van ongerechtvaardigde inbreuk op de lichamelijke en geestelijke persoon; vrijheidsrechten, waaronder de vrijheid van meningsuiting en vergadering; en sociaal-economische rechten, die een menswaardig bestaan voor ieder mogelijk moeten maken.

galeano, eduardo (1940)
Uruguayaanse auteur. Op zijn veertiende begon hij als tekenaar en schrijver. Later richtte hij het culturele tijdschrift Crisis op. Hij bracht jaren in ballingschap door. Vooral zijn boeken Aderlating van een continent en Kroniek van het vuur brachten hem internationale bekendheid. Daarin is een ernstige aanklacht vervat tegen het Spaanse kolonialisme en de latere uitbuiting van Latijns Amerika door vooral de VS. Zie ook censuur

galo, mirjana
Voorzitter van de Kroatische mensenrechtenvereniging HOMO en in haar land de bekendste activiste tegen oorlog en voor burgerrechten. De positie van mensenrechtenverdedigers in Kroatië is vol risico`s en Galo zelf werd meermalen bedreigd. Zo werd in 1996 haar kantoor in brand gestoken. In 1998 was zij een van de activisten voor wie internationaal, o.m. door Amnesty International en het bedrijf Body Shop, actie werd gevoerd.

galtung, johan (1930)
Noorse wetenschapper die meer dan zeventig boeken en duizend artikelen op zijn naam heeft staan. Hij richtte in Oslo het Internationaal Instituut voor Vredesonderzoek op, wereldwijd het eerste in z`n soort. Hij was adviseur bij tientallen internationale organisaties, waaronder Unesco, WHO en FAO. Hij deed baanbrekend onderzoek op terreinen als geweldloze weerbaarheid, ontwikkeling en milieu. Hij was werkzaam in conflictpreventie , zoals in de Noord- en Zuid-Korea, het Israëlisch-Palestijns conflict, de Golfstaten en voormalig Joegoslavië.

gandhi, mahatma (1869-1948)
Indiase ideoloog van geweldloosheid. `Mahatma` is een bijnaam die `man van verheven ziel` betekent. Hij baseerde zich op een hindoeïstisch principe om tot het uiterste vast te houden aan de waarheid. Vanaf 1919 was hij betrokken bij de onafhankelijkheidsbeweging. Hij trachtte die af te dwingen door middelen als niet-samenwerking met het gezag en industriële boycot. Hij hechtte niet aan godsdienstige verschillen en protesteerde na de onafhankelijkheid tegen de scheiding tussen hindoes (India) en moslims (Pakistan). Hij werd doodgeschoten door een extremistische hindoe. Zijn internationale betekenis ligt vooral in het geweldloze weerbaarheid. In India wordt zijn naam ook verbonden aan een godsdienstig idealisme ten bate van de achtergestelden.

ganji, akbar (1959)
Iraanse journalist en schrijver. Hij zat van 2000 tot 2006 gevangen, op grond van zijn journalistieke artikelen over politieke moorden in opdracht van enkele Iraanse leiders; die artikelen hadden hem internationale bekendheid gebracht. De Europese Unie, de Amerikaanse president George W. Bush, een voormalige Iraanse president en Iraanse activisten hebben geijverd voor zijn vrijlating. Bij de rechtsgang werd Ganji verdedigd door advocate en Nobelprijswinnares Shirin Ebadi. Na zijn vrijlating zei hij in een interview: `De strijd van dissidenten, vooral die in Oost-Europa, heeft de mensheid de mensenrechtenbeweging, democratie en vrijheid opgeleverd. Daarbij heeft internationale steun een groot verschil gemaakt. Ik geloof in hervormingen en ik streef revolutionaire doelen na, maar uitsluitend met vreedzame middelen.` In 2005 kreeg Ganji de mensenrechtenprijs genoemd naar Martin Ennals.

garcés, juan (1944)
Spaanse advocaat, een van de juristen die de aanzet gaf tot de juridische vervolging van de Chileense ex-dictator Pinochet, een zaak waarin Baltasar Garzón optrad als onderzoeksrechter. Garcés was eerder adviseur van de Chileense president Salvador Allende (1908-1973). Ook in Spanje maakte hij zaken van corruptie en buitengerechtelijke executie van vermeende terroristen aanhangig. Hij is in 1999 geëerd met de Right Livelihood Award, een Zweedse prijs die beschouwd als de `alternatieve Nobelprijs voor de Vrede`.

garcía márquez, gabriel (1928)
Hij werd geboren in het Colombiaanse dorp Aracata, dat model stond in vele van zijn boeken. Met 19 jaar begon hij te werken als journalist en hij is journalistiek werk blijven doen naast het schrijven van een tiental romans, zoals Honderd jaar eenzaamheid, en talloze korte verhalen. In 1982 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur. In Colombia en Mexico heeft hij belangrijk bijgedragen aan het opzetten van academies voor journalistiek. Zijn vriendschap met Fidel Castro van Cuba maakt hem in veler ogen verdacht, maar hij heeft zich ingezet voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen onder zowel linkse als rechtse regimes. Zie ook censuur

garde à vue
administratieve detentie

garzón, baltasar (1955)
Spaanse onderzoeksrechter die in 1999 wereldfaam verwierf door zijn inspanningen om, o.m. met Juan Garcés, de Chileense ex-dictator Pinochet voor de Spaanse rechter te brengen, op grond van het beginsel van universaliteit van jurisdictie. Ook heeft hij de uitlevering van meer dan honderd Argentijnse militairen gevraagd die tijdens de dictatuur (1976-1983) betrokken zouden zijn geweest bij moord op en verdwijning van Spaanse burgers. In eigen land heeft hij o.m. de betrokkenheid van de regering bij buitengerechtelijke executies op vermeende leden van de Baskische terreurbeweging ETA onderzocht en verantwoordelijken voor het gerecht gebracht.

gates, bill
Amerikaanse ondernemer en filantroop. In 1975 begon hij het bedrijf dat zou uitgroeien tot Microsoft en dat hem de rijkste man ter wereld zou maken (in 2001 werd de waarde van zijn bezit geschat op bijna 60 miljard dollar). Microsoft werd vanaf de jaren negentig geregeld voor de rechter gedaagd omdat het bedrijf een monopoliepositie op het gebied van veel informatietechnologie en computersoftware (vooral voor internet) zou nastreven. Samen met zijn vrouw Melinda richtte Gates een stichting op die meer dan 25 miljard dollar doneerde aan goede doelen. Belangrijke bedragen gingen naar organisaties voor gezondheidszorg en de strijd tegen aids, en naar projecten voor computerondersteuning in het onderwijs. Medio 2006 kondigde Gates aan dat hij zich uit Microsoft terugtrok om zich geheel aan charitatief werk te wijden. Zie ook Soros, George; Turner, Ted

gauck, joachim (1940)
Duitse geestelijke die een voorman was van de democratische beweging in de Duitse Democratische Republiek. Zijn vader zat van 1951 tot 1955 gevangen in Siberië. Na de Duitse eenwording werd hij in 1991 aangesteld als hoofd van de commissie die de archieven van de voormalige veiligheidsdienst Stasi beheert. Deze `Gauck Behörde`, een soort waarheidscommissie (of meer precies: een instituut voor lustratie) stellen de archieven open voor individuele burgers. Zo`n anderhalf miljoen mensen uit de voormalige DDR hebben inzage gevraagd; dat leidde voor velen tot schokkende ontdekkingen, zoals dat ze bespioneerd waren door buren en familieleden. Gauck schat dat in de DDR 20-30.000 Stasi-agenten actief waren, geholpen door een miljoen burgers die `informele medewerkers` waren. Hij werd in 2000 opgevolgd door de burgerrechtenactiviste Marianne Birthler.

geboorteregeling
abortus; bevolkingsbeleid; infanticide

gedoogbeleid
Het niet verbinden van juridische sancties aan onwettige situaties. In West-Europa is er in verscheidene landen sprake van een gedoogbeleid jegens gebruikers van soft drugs en asielzoekers. In Duitsland is Duldung een beleid waarin honderdduizenden asielzoekers niet zijn erkend, maar niet uit het land worden verwijderd en een beperkt recht op arbeid en scholing hebben. In Nederland zijn in het verleden groepen asielzoekers uit landen waar grootschalig geweld heerst, zoals Sri Lanka, Libanon, Somalië, Irak en Iran aangemerkt als `beleidsmatig niet verwijderbaar`. De Vreemdelingenwet (2000) bepaalt dat asielverzoeken van ontheemden (die zijn gevlucht voor oorlog) gedurende een jaar `administratief buiten behandeling` kunnen worden gesteld, op grond van een `besluitmoratorium`.

gedragscodes
In het volkenrecht, regels van adviserende of bindende aard voor bedrijven of beroepsgroepen. Gedragscodes omvatten onder meer beroepscodes die door een bepaalde beroepsgroep worden aanvaard. Sommige gedragscodes zijn wettelijk bindend, maar de meeste gedragscodes schrijven beginselen voor met bijvoorbeeld als sanctie dat iemand uit een beroepsgroep wordt gestoten. De VN aanvaardde een gedragscode voor wetshandhavers (1979), die marteling verbiedt en het gebruik van vuurwapens alleen toestaat bij levensgevaar. De Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa aanvaardde in 1979 een code voor politie van vergelijkbare strekking. De Beginselen van medische ethiek, aangenomen door de VN in 1982, verbieden artsen en verplegers elke medewerking aan marteling. Een VN gedragscode voor advocaten stelt o.m. dat gearresteerden binnen 48 uur contact moeten krijgen met een advocaat. De Europese Gemeenschap vaardigde in 1977 een gedragscode voor bedrijven met dochterondernemingen in Zuid-Afrika uit. Vooral sinds de jaren negentig heeft een groot aantal multinationale bedrijven een gedragscode aangenomen. Daarin is in de regel vastgelegd hoe een bedrijf `verantwoordelijk` zal ondernemen ten aanzien van milieu, arbeidsomstandigheden, non-discriminatie e.d. Dergelijke gedragscodes houden geen wettelijke verplichting in en de sanctie op overtreding is hooguit een protest van werknemers of consumenten. Zie ook maatschappelijk verantwoord ondernemen

gehandicapten
Ongeveer 600 miljoen mensen, 10% van de wereldbevolking, hebben een ernstige lichamelijke of geestelijke handicap. De Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) nam in 1999 een verdrag aan dat alle discriminatie van gehandicapten verbiedt. De VN namen daarover in 1975 een verklaring aan. In 2000 besloten de VN tot een programma voor de mensenrechten van gehandicapten, vastgelegd in een verklaring over toegang tot recht en voorzieningen, `zichtbaarheid` van de groep, erkenning van speciale noden en menselijke waardigheid. In 2006 aanvaardden de VN de tekst van een verdrag daarover, nadat er lang was gediscussieerd over vooral het doel van `algehele insluiting` van mensen met een handicap. Op grond van internationale verklaringen en verdragen kunnen gehandicapten een staat dwingen tot het treffen van voorzieningen. De UNHCR kent een regeling, `20 of meer`, volgens welke een land jaarlijks ten minste twintig gehandicapte vluchtelingen uitnodigt. Nederland neemt aan deze regeling deel. Voorkeur bestaat voor het opnemen van mensen met een handicap die goede kansen op maatschappelijke integratie hebben.

gehoorzaamheid
Het zich onderwerpen aan een regel, wet, gedragscode enz. Gehoorzaamheid aan de wet gaat in de regel boven gehoorzaamheid aan andere belangen, maar bijv. gewetensbezwaarden die gehoorzaamheid aan hun geloof of principes hoger stellen, kunnen volgens de wetgeving van veel westerse landen worden erkend als dienstweigeraars. Gehoorzaamheid aan militaire of politionele bevelen kan niet als verdediging worden gebruikt als die gehoorzaamheid leidt tot schendingen van mensenrechten. Dit is vastgelegd in o.m. de principes van Neurenberg en de gedragscode voor politie. Zie ook geweldloze weerbaarheid

geletterdheid
analfabetisme

gelijkheid en gelijke behandeling
Het beginsel van mensenrechten is dat alle mensen van gelijke waarde zijn. De Universele verklaring stelt dat alle mensen vrij en gelijk in waardigheid en rechten worden geboren. In de juridische zin gaat gelijkheid terug op het idee van het natuurrecht, waarin ieder mens is begiftigd met een gelijke vrije wil. Een gevolg daarvan is dat het recht gelijkelijk geldt voor iedereen, behalve bij goed gemotiveerde uitzonderingen. Gelijkheid wil zeggen een gelijk recht op geestelijk en materieel goed, maar niet per se op eigendom of gebruik van gelijke zaken. De verdeling van dit goed is mede afhankelijk van inspanningen, aangeboren talenten en dergelijke. Gelijkheid voor de wet wil zeggen dat iedereen recht heeft op gelijke behandeling door de rechtbank, hoewel bijv. straffen kunnen variëren naar situatie en persoon. Andere belangrijke toepassingen van het gelijkheidsbeginsel zijn de gelijke rechten van man en vrouw, gelijke betaling voor gelijk werk en gelijke rechten bij verkiezingen. gelijke behandeling. `Gelijke behandeling` is een gangbare aanduiding van gelijkberechtiging in toegang tot werk, betaling, toekenning van status e.d. De term heeft vooral betrekking op het vermijden van achterstelling van vrouwen, etnische minderheden, homoseksuelen enz. Gelijke behandeling wordt o.m. voorgeschreven door de VN-verdragen van 1966. De Europese Gemeenschap heeft tussen 1975 en 1986 vijf richtlijnen uitgevaardigd over de gelijke behandeling van man en vrouw inzake beloning, arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid.

geloof
godsdienst

gemeenschap
Algemene benaming waaronder groep, maatschappij, natie, staat of de mensheid kan worden begrepen. In het internationaal recht, een benaming voor de wereldbevolking als een samenhangend geheel dat gericht is op de vervulling van gezamenlijke doelstellingen als vrede, veiligheid, recht en samenwerking. De term heeft een filosofische grondslag bij Jean-Jacques Rousseau (1712-78), die de staat zag als resultaat van de `algemene wil van de gemeenschap`. Duitse filosofen zagen in de Gemeinschaft zowel de bestaansgrond als de hoogste vervulling van de samenleving. Deze gemeenschap zou zich in principe moeten uitstrekken over de hele mensheid. Het VN-verdrag (BuPo) spreekt van `rechten en plichten jegens de gemeenschap` en het `welzijn van de gemeenschap`. Andere verdragen spreken over de `hulpbronnen van de gemeenschap`. Het begrip gemeenschap is meestal vaag: een `beroep op de gemeenschap` (of de internationale gemeenschap) houdt vaak niet veel meer in dan het uitspreken van de hoop dat anderen zich een bepaalde zaak zullen aantrekken of er althans dezelfde gedachten en gevoelens over hebben. Zie ook filosofie van de mensenrechten; internationale gemeenschap

gender
geslacht; seksuele oriëntatie

geneefse verdragen
In Genève zijn vele verdragen gesloten. Soms wordt met `Geneefse Conventie` bedoeld het Vluchtelingenverdrag, maar in de regel duidt de term op de verdragen inzake het humanitaire oorlogsrecht. In 1864 werd het eerste verdrag van het Rode Kruis gesloten, over gewonde militairen van legers te velde. Na verscheidene andere verdragen werden in 1949 vier verdragen vastgesteld die betrekking hebben op respectievelijk landstrijdkrachten, zeestrijdkrachten, krijgsgevangenen en de burgerbevolking. Die vier verdragen hebben een gemeenschappelijk artikel 3, waarin regels zijn opgenomen over het humanitair recht bij gewapende conflicten die niet van internationale aard zijn (zoals een burgeroorlog). Die regels hebben betrekking op bescherming van niet-strijdenden (de burgerbevolking) tegen marteling, willekeurige arrestatie en slavernij. Artikel 3 schrijft humane behandeling voor van niet-strijders en degenen die de wapens hebben neergelegd, en verbiedt ook het nemen van gijzelaars en wrede behandeling. De Geneefse verdragen zijn in 1977 aangevuld met twee protocollen. Het Eerste protocol is vooral opgesteld om bevrijdingsoorlogen als een internationaal conflict aan te duiden. Strijders van de oppositie, mits als zodanig herkenbaar, genieten de bescherming van het protocol. Het Tweede protocol gaat over de bescherming bij grootschalige gewapende conflicten die toch geen internationale oorlog zijn, zoals burgeroorlog. Dit protocol zegt dat niet-gouvernementele eenheden (gewapende oppositiegroeperingen), zelfs al worden ze niet erkend door de internationale gemeenschap, als strijdende partijen wel aansprakelijk zijn volgens de Geneefse verdragen.

generaal pardon
Verscheidene maatschappelijke organisaties bepleiten dat voor asielzoekers die vijf jaar of langer in Nederland verblijven en al die tijd in onzekerheid verkeren een generaal pardon wordt afgekondigd, waarmee zij verblijfsrecht verkrijgen. In dit verband wordt sinds begin 2004 o.m. gesproken over de `26.000 asielzoekers`; een groep mensen die op dat moment nog een procedure hadden lopen van hun asielaanvraag die zij vóór 1 april 2001 (de datum van inwerkingtreding van de Vreemdelingenwet 2000) indienden en die naar verwachting in de drie daarop volgende jaren zou zijn afgerond. Amnesty International neemt uit oogpunt van onpartijdigheid geen standpunt in vóór of tégen een `pardonregeling` of `regularisatie`; uiteindelijk is dit een politieke beslissing. Amnesty benadrukt dat het mensenrecht op asiel een zorgvuldige en efficiënte asielprocedure veronderstelt. Na 1994 werd veelvuldig de klacht gehoord dat asielaanvragen niet goed werden onderzocht en de formatie waarop beslissingen werden gebaseerd gebrekkig was. De Vreemdelingenwet 2000 heeft geen snelle oplossing gebracht voor de mensen die nog zaten te wachten op een beslissing. Veel asielzoekers bevinden zich met medeweten van de Nederlandse overheid in een langdurige onzekere situatie; in sommige gevallen al meer dan 10 jaar. In veel gevallen zijn er kinderen in Nederland geboren. Er is sprake van een verbondenheid met Nederland die vaak vele malen groter is dan de band met het land waar hun ouders vandaan komen. Een eventueel pardon op voorwaarde dat de rechten van asielzoekers verder worden beperkt wijst Amnesty International af: `Ruimhartigheid vandaag mag geen vrijbrief zijn voor onrechtvaardigheid morgen.

genetische manipulatie
Het veranderen van de erfelijke eigenschappen van een plant, dier of micro-organisme. Mensen zijn al eeuwen bezig met genetische manipulatie. Ze selecteren bijvoorbeeld nieuwe bacteriën om kaas of bier te maken of kruisen bestaande plantenrassen met elkaar om een, beter ras te krijgen. In de moderne biotechnologie loopt het proces aanzienlijk sneller: er worden extra genen bij een plant, dier of micro-organisme ingebracht. Die genen bevatten de informatie voor de gewenste eigenschappen. Toepassingen van genetische manipulatie zijn bijvoorbeeld vleesrijker diersoorten, gewassen die beter tegen ziektes bestand zijn en reiniging van vervuilde bodems met behulp van micro-organismen, of om planten plastic te laten maken. Ook kunnen met gentechnologie `klonen` van planten en dieren worden gemaakt. In Europa is de houding tegenover veel voedsel genetisch gemanipuleerd voedsel overwegend positief, in de VS is het verzet veel groter en wordt vooral gewezen op de onbekende risico`s die ingrijpen in de `natuur` met zich mee kan brengen. Met het klonen van menselijk weefsel is vanaf de jaren negentig geëxperimenteerd. Gekloond weefsel kan grote betekenis hebben voor het bestrijden van ziektes en het verhelpen van aangeboren handicaps en wonden. In 1997 nam de Raad van Europa een verdrag aan dat het klonen van menselijk weefsel niet verbiedt, maar stelt dat `het welzijn van mensen voorrang heeft boven uitsluitend de belangen van samenleving en wetenschap`. Het mag ook geen commerciële doeleinden dienen.

genitale verminking
vrouwenbesnijdenis

genocide
Volkenmoord, de misdaad van stelselmatige en opzettelijke uitroeiing van een etnische groep, of van een deel daarvan. Genocide is een bijzondere en massale vorm van buitengerechtelijke executies (zie dat trefwoord voor cijfers van slachtoffers) of democide. De term genocide werd in 1944 voor het eerst gebruikt door de Poolse jurist Raphael Lemkin, die ook het Genocideverdrag (1948) voorbereidde. De bekendste genocide van de 20e eeuw is de holocaust, de moord op Europese joden door nazi-Duitsland, maar daarvoor en daarna zijn er vele gevallen van genocide geweest. Voorbeelden zijn de massamoorden op Armeniërs (tijdens en kort na de Eerste Wereldoorlog) en inheemse volken. De politiek gemotiveerde hongersnood in de Oekraïne van de jaren dertig werd in 2006 door het Oekraiens parlement officeel als genocide erkend. Het conflict rond Biafra in Nigeria kostte tussen 1967 en 1969 een miljoen levens. De etnische spanningen tussen Hutu`s en Tutsi`s in Burundi kostten sinds 1962 circa 800.000 levens. Genocidaal was ook de regering van Irak die binnen enkele jaren, vooral in 1988, honderdduizend of meer Koerden vermoordde. In de oorlog in voormalig Joegoslavië waren er genocidale praktijken tegen Bosnische moslims, zoals etnische zuiveringen en massale verkrachting. De genocide die zich tussen april en juni 1994 voltrok in Rwanda kostte ten minste een half miljoen mensen het leven. Na 2000 was er sprake van genocide in o.m. Darfur (Oost-Sudan) en de Democratische Republiek Congo. In dat laatste land kwamen in tien jaar in totaal 3-4 miljoen mensen om.

genocideverdrag
In 1948 nam de VN het `Verdrag voor het voorkómen en bestraffen van de misdaad van genocide` aan, dat in 1951 van kracht werd. Het verdrag definieert genocide als daden gericht op vernietiging van het geheel of een deel van een nationale, etnische, raciale of religieuze groep, als door het doden van leden van de groep; opzettelijk toebrengen van lichamelijk of geestelijk letsel aan leden; voorwaarden opleggen die de fysieke vernietiging van geheel of delen leiden; maatregelen opleggen die geboorten binnen de groep verhinderen; gedwongen overbrengen van kinderen uit de groep naar een andere. Het verdrag bepaalt dat genocide niet de aangelegenheid van een staat is, maar een zaak van internationale betrokkenheid. Elke staat kan een beroep doen op de VN om maatregelen te nemen ter voorkoming of onderdrukking van genocide. Genocide moet volgens het verdrag worden berecht door een internationaal hof, of wanneer dat er niet is door een nationale rechtsmacht. In Nederland kunnen degenen die verantwoordelijk zijn voor genocide worden vervolgd op grond van de Wet internationale misdrijven.

genocidewet (belgië)
universaliteit van jurisdictie

gerechtigheid
rechtvaardigheid

gerechtshof
rechtbank

geschiedenis van de mensenrechten
De geschiedenis van de mensenrechten is niet eenduidig, omdat het begrip mensenrechten in verschillende betekenissen wordt gebruikt. Ten eerste, ideeën over de grondslag van de menselijke waardigheid en mensenrechten werden, en worden nog altijd, ontwikkeld in de filosofie van de mensenrechten. Ten tweede, de praktijk van wettelijke normen en sancties leidde in de loop der eeuwen tot het internationaal recht en de overige normstelling van intergouvernementele organisaties (IGO`s). Ten derde, individuen en organisaties stelden misstanden (schendingen van mensenrechten) aan de kaak, vroeger in het werk van geschiedschrijvers en pamflettisten, tegenwoordig vooral door niet-gouvernementele organisaties (ngo`s). De ontwikkeling van de mensenrechten laat zich in zes fasen opdelen: 1. De grondslag van ideeën over menselijke waardigheid, zoals vastgelegd in de diverse vormen van godsdienst (de huidige wereldgodsdiensten ontstonden vanaf ongeveer 600 v.C.). Gelijktijdig werden beginselen van het recht vastgelegd in de oudste wetboeken, zoals dat van de Babylonische koning Hammoerabi (1750 v.C.) en in andere codificatie. 2. Het idee dat voor alle mensen gelijkheid van rechten geldt, zoals voor het eerst ontwikkeld door de Griekse Stoa-filosofie (300 v.C.). Daarmee werd het onderscheid tussen `beschaafde mensen` en `barbaren` naar de achtergrond gedrongen. 3. De praktijk van een volksvertegenwoordiging waaraan het bestuur van een land verantwoording schuldig is. Die praktijk bestond op kleine schaal o.

geslacht
Discriminatie op grond van geslacht (sekse) is verboden in vele verdragen, o.m. in de VN-verdragen van 1966. In Nederland en België is het mogelijk een medische behandeling te ondergaan om van geslacht te veranderen (transseksuelen) of zich als een lid van het andere geslacht te manifesteren. Dit impliceert een vrijheid van keuze inzake geslacht. In internationale organisaties wordt tegenwoordig vaak van gender gesproken, dat is het geheel van eigenschappen (aangeboren of gekozen) waardoor iemand tot een bepaald geslacht of een seksuele oriëntatie wordt gerekend. Gendergelijkheid wil zeggen dat mensen niet worden achtergesteld omdat ze zich vrouw, man, homo, transseksueel e.d. voelen en zich zo gedragen. Zie ook gelijke behandeling; seksuele minderheden; vrouwen

geuzenpenning
Nederlandse onderscheiding die jaarlijks in Vlaardingen wordt uitgereikt aan `mensen en instellingen die strijd voeren tegen verdergaande verontmenselijking`. De prijs werd toegekend aan mensenrechtenverdedigers onder wie Amnesty International (1987), Max van der Stoel, Nederland (1993), Artsen zonder Grenzen (1994), Václav Havel, Tsjechië (1995), Harry Wu, China (1996), de Dwaze Moeders, Argentinië (1997), Sergej Kovaljov (Rusland), Noel Pearson (Australië), Rosalina Tuyuc Velásquez (Guatemala), Muchtar Pakpahan (Indonesië) en Vera Chirwa (Malawi) (allen in 1998), Akin Birdal, Turkije (1999), Natasa Kandic (Servië) en Veton Surroi (Kosovo) (2000), het Europees Centrum voor de Rechten van Roma (2001), Asma Jahangir, Pakistan (2002), Defence for Children International (2003), Ingrid Betancourt, Colombia (2004), Human Rights Watch (2007). Zie ook prijzen voor mensenrechten

gevangenbewaarders
Gevangenbewaarders in officiële dienst zijn gehouden aan de gedragscodes voor wetshandhavers. In veel landen maken gevangenbewaarders zich schuldig aan mishandeling. Dat wordt in de hand gewerkt doordat zij veelal moeten werken onder grote druk en moeilijke omstandigheden, terwijl er weinig controle op hun handelingen bestaat. Anderzijds is gebleken dat stelselmatige marteling in detentiecentra veelal niet door reguliere gevangenbewaarders, maar door militairen of speciale eenheden wordt gepleegd.

gevangenen
Gevangenschap is het vasthouden van mensen na een arrestatie of aanhouding, voor of na berechting. Voorarrest wordt ook wel gevangenhouding, detentie of voorlopige hechtenis genoemd. Mensen kunnen gevangen worden gehouden in een reguliere strafinstelling, maar bijv. ook in een kamp, een huis, een psychiatrisch gesticht of een geheim detentiecentrum. In de oudheid kwam gevangenschap vooral voor als slavernij. Later werden mensen gevangen genomen in afwachting van executie, als gijzelaar of om hen te dwingen hun schulden te voldoen. Gevangenschap als wettelijk opgelegde straf kwam sporadisch voor vanaf de vroege middeleeuwen en werd pas vanaf de 16e eeuw algemeen. Volgens auteurs als Michel Foucault (1926-84) is de moderne gevangenisstraf het resultaat van een voortschrijdende disciplinering van lichaam en geest, die lijfstraffen, marteling e.d. in feite overbodig heeft gemaakt. Gevangenschap vanwege materiële schulden is nu verboden volgens het VN-verdrag (BuPo). Door de vele garanties voor de behandeling van gevangenen geldt gevangenschap in het Westen nu als een humane straf. In Nederland is de gevangenisstraf levenslang of tijdelijk (maximaal 20 jaar). Niet als straf maar als `maatregel` geldt de terbeschikkingstelling van de regering (tbs), waarin de overheid m.b.v. psychiatrische diensten de bewegingsvrijheid kan beperken. Gevangenisstraf kan in Nederland worden opgelegd tot maximaal levenslang, in België tot 20 jaar. Voorstanders van de doodstraf hebben aangevoerd dat levenslange gevangenisstraf ten minste even wreed is.

gevangenen, rechten van
Gevangenen hebben dezelfde mensenrechten als iedereen, behoudens de beperkingen die door de wet zijn gemaakt. Zo zijn beperkingen in bewegingsvrijheid, correspondentierecht, keuze van werk, politieke rechten, vergadering en vereniging, en leven als gezin mogelijk. Het VN-verdrag (BuPo) bepaalt echter dat gevangenen recht hebben op een behandeling met respect en waardigheid. Een gevangene heeft het recht de wettigheid van zijn detentie aan te vechten, bijv. in een procedure van habeas corpus. Hij heeft recht op compensatie bij onwettige detentie. Hij mag in detentie worden gedwongen tot werkzaamheden, hetgeen niet als dwangarbeid geldt. Sommige rechten zoals die op vrijheid van geweten en vrijwaring van marteling gelden als niet-opschortbare rechten, ook in gevangenschap. In het VN-verdrag (BuPo) staan enkele richtlijnen voor de behandeling van gevangenen, zoals de scheiding tussen veroordeelde en nog niet veroordeelde gevangenen en tussen jongeren en ouderen. De VN `Standaardminimumregels voor behandeling van gevangenen` (1955) geven een uitgebreide opsomming van richtlijnen aangaande kleding, voeding, medische verzorging enz. Het `Pakket van grondbeginselen voor de bescherming van alle personen in enige vorm van detentie of gevangenschap` is een systematische verzameling van internationale normen ter voorkoming van willekeurige arrestatie en gevangenschap. Het pakket werd in 1988 door de VN aanvaard. Het pakket is een weerslag van de Standaardminimumregels, maar minder gedetailleerd en daarom breder geaccepteerd.

gewapende conflicten
militarisering; oorlog

gewapende oppositiegroepen
Groeperingen die van geweld gebruik maken om politieke ambities te verwezenlijken. Steeds meer wordt ervan uitgegaan dat normen van mensenrechten zowel voor regeringen als gewapende oppositiegroeperingen bindend zijn. Dat geldt zeker voor de bepalingen van de Geneefse verdragen, zoals speciaal vastgelegd in het Tweede Protocol bij die verdragen. Amnesty International spreekt gewapende oppositiegroeperingen aan op bijvoorbeeld gijzeling, marteling, ontvoering en buitengerechtelijke executie. Zie ook terrorisme

geweld
Geweld is eigen aan de mens. Het is echter lang niet zeker dat de neiging tot geweld `aangeboren` is. Zo is bekend dat bepaalde Afrikaanse pygmeeënstammen hoegenaamd geen geweld kennen, omdat ze bij dreiging het oerwoud in kunnen vluchten. Dieren kennen geen `geweld`, omdat ze hun kracht alleen gebruiken voor zover direct noodzakelijk voor het krijgen van voedsel of het afweren van gevaar. Geweld is onlosmakelijk verbonden met de menselijke beschaving, die van mensen eist dat zich aan discipline en zelfdiscipline onderwerpen. Geweld, of de dreiging daarmee, is de manier waarop inbreuken op de discipline worden voorkomen. Opvoeding van kinderen is in principe mogelijk zonder lichamelijk geweld, maar niet zonder maatregelen zoals isolatie of streng toespreken – de grens tussen disciplinering en (geestelijk) geweld is niet altijd gemakkelijk te trekken. In internationaal recht is geweld een vorm van machtsuitoefening die tot een minimum beperkt moet blijven. Geweld is gerechtvaardigd in zelfverdediging van personen en staten en in het afdwingen van gehoorzaamheid aan de wet. Onder dat laatste geweld valt gewelddadig politieoptreden, maar bijv. ook gevangenisstraf, boetes, uitzetting en onteigening. Een verklaring over het gebruik van geweld door de politie schrijft voor dat geweld altijd beperkt moet blijven tot het uiterst noodzakelijke. Agressie is, in het internationaal recht, het ongerechtvaardigd gewapend geweld van de ene staat tegen de andere. In de VN is in recente jaren veel aandacht ontstaan voor de rol die overheden en morele leiders moeten spelen in het bestrijden van geweld tegen vrouwen, zoals seksueel geweld, huiselijk geweld, vrouwenbesnijdenis, gedwongen huwelijken en gedwongen prostitutie.

geweldloze weerbaarheid
Het zonder geweld of dreiging daarmee oplossen van conflicten. De oudste ideeën hierover zijn te vinden in het Indiase hindoeïsme en het Chinese tauïsme, vanaf de 4e eeuw v.Chr. In het Westen weigerden bijv. de Quakers dienst. In de 20e eeuw ontwikkelde de Indiase leider Mahatma Gandhi (1869-1948) de gedachte van de satyagraha (kracht die geboren wordt uit vrede en liefde). Hij leidde de eerste massale campagnes van geweldloos verzet uit de geschiedenis. Zijn methoden waren van grote invloed op de beweging voor burgerrechten, als bij Martin Luther King (1929-68). Een moderne theorie is die van de Noorse polemoloog Johan Galtung, die stelt dat het eerste doel niet de verdediging van een territorium is, maar de verdediging van bepaalde waarden van de samenleving. Met `sociale verdediging` wordt vaak aangeduid verzet tegen een bezetter, zonder wapens maar door daden van sabotage, het onthouden van medewerking, boycots, stakingen, publiciteit. `Burgerlijke ongehoorzaamheid` is de symbolische, niet-gewelddadige overtreding van de wet als protest tegen onrecht. Burgerlijke ongehoorzaamheid is veelvuldig gepleegd door nationalistische bewegingen, de vredesbeweging, bewegingen voor burgerrechten e.d. In de moderne tijd heeft burgerlijke ongehoorzaamheid o.m. de vorm aangenomen van het niet betalen van bepaalde belastingen als protest tegen defensie-uitgaven. Geweldloze weerbaarheid speelde een belangrijke rol in het activisme van o.m. de Birmese politica Aung San Suu Kyi, bisschop Belo van Oost-Timor, de Dalai Lama van Tibet, de Italiaanse vredesactiviste Chiara Lubich, de Zuid-Afrikaan John Lutuli, bisschop Oscar Romero van El Salvador en de Britse filosoof Bertrand Russell.

geweten
Het geestelijk vermogen tot morele oordelen. Volgens de Universele verklaring zijn alle mensen begiftigd met geweten en rede. Het VN-verdrag (BuPo) noemt het recht op vrijheid van geweten en geloof als een van de niet-opschortbare rechten (het recht op vrijheid van meningsuiting behoort daar niet toe). Zie ook ethiek

gewetensbezwaarden
Iemand die een bepaalde plicht, bijv. de militaire dienstplicht, weigert op grond van gewetensbezwaren ingegeven door godsdienst of overtuiging. Het recht hierop is niet vastgelegd in internationale verdragen. Volgens de Europese Commissie bestaat er op grond van het Europees Verdrag geen verplichting gewetensbezwaarden te erkennen. Dat verdrag stelt dat militaire dienst niet als dwangarbeid kan worden beschouwd. Het Europees Parlement heeft echter aangedrongen op erkenning van gewetensbezwaarden tegen militaire dienst. In Nederland stelde de Hoge Raad dat de vrijheid van geweten niet ieder de vrijheid geeft de Nederlandse regels te toetsen aan het eigen geweten. De Hoge Raad stelde ook dat de langere vervangende dienstplicht geen dwang inhoudt die internationale verdragen schendt. In Nederland konden, tot de opschorting van de dienstplicht in 1996, gewetensbezwaarden vervangende, niet-militaire dienst vervullen. In de Europese Unie is de positie van gewetensbezwaarden tegen militaire dienst inmiddels in alle landen geregeld. Buiten de EU bestaan tamelijk goede regelingen in de VS, Canada en Australië. In andere landen bestaat meestal geen of zeer beperkte mogelijkheid tot dienstweigering. In sommige landen, zoals Griekenland, is de vervangende dienst veel langer dan de militaire dienst en wordt om die reden o.m. door Amnesty International als een straf beschouwd. Degenen die om redenen van geweten ook de vervangende dienst weigeren heten totaalweigeraars. Zij worden in de regel met gevangenisstraf bestraft.

gewetensgevangenen
Term die door Amnesty International wordt gebruikt om degenen aan te duiden die, ten eerste, gevangen worden gehouden of in hun bewegingsvrijheid worden beperkt vanwege hun politieke, godsdienstige of andere overtuiging, etnische afkomst, geslacht, seksuele oriëntatie, kleur of taal; en die, ten tweede, geen geweld hebben gebruikt of gepropageerd. Onder hen vallen ook de slachtoffers van huisvernietiging. De bredere categorie van politieke gevangenen omvat ook degenen die wel geweld hebben gebruikt of gepropageerd. In 2006 waren er volgens Amnesty International gewetensgevangenen in ten minste 58 landen. In dat jaar kwam de organisatie op voor gewetensgevangenen in o.m. Cambodja, Eritrea, Ethiopië, Oezbekistan, Griekenland, Marokko, Myanmar, Rusland-Tsjetsjenië, Syrië, Sudan, Iran, Maldiven en Jemen. Het aantal gewetensgevangenen is sinds de jaren negentig afgenomen, doordat veel landen een democratische hervorming doormaakten en gewetensgevangenen vrijlieten. Maar gewetensgevangenen zijn er nog altijd in tientallen landen en enkele landen houden grote aantal gewetensgevangenen vast. Tot die laatste landen behoren China, Cuba, Iran, Birma (Myanmar), Saudi-Arabië en Syrië. Gewetensgevangenen zijn veelal te vinden onder schrijvers (censuur), journalisten, leden van de vakbeweging en mensenrechtenverdedigers.

gewoonterecht
Een als recht aanvaarde praktijk. In het internationaal recht geldt een praktijk als gewoonterecht indien zij in veel staten bestaat en in overeenstemming is met internationale normen. Het is moeilijk te bepalen of in een bepaald geval van gewoonterecht sprake is. Zo hebben ontwikkelingslanden zich op gewoonterecht beroepen in de nationalisering van hulpbronnen. Indien andere landen zich daarbij neerleggen, wordt het gewoonterecht geleidelijk een echt recht. Gewoonterecht kan ook gelden wanneer een bepaalde norm (bijv. het niet terechtstellen van jongeren onder de 18 jaar) is voorgeschreven in diverse verdragen, ook al zijn de desbetreffende landen (bijv. de VS) bij die verdragen geen partij. Daarom beroepen activisten voor afschaffing van de doodstraf in de VS zich mede op dat verdrag. Internationale verklaringen zonder bindende werking, bijv. de Universele verklaring, kunnen ook als gewoonterecht gelden.

gezin
(Eng: family) De term heeft niet alleen betrekking op het kerngezin, maar ook op andere verwanten of degenen die nauw bij een samenlevingsvorm betrokken zijn. De VN-verdragen van 1966 noemen het gezin de natuurlijke en fundamentele eenheid van de samenleving. Zij garanderen o.m. het recht op het stichten en onderhouden van een gezin, bescherming van het gezin door de staat en bescherming tegen willekeurige inmenging. Het Europees Verdrag stelt dat iedereen recht heeft op respect voor zijn gezinsleven, huis en correspondentierecht. Dit artikel is bijv. aangehaald bij processen over gezinshereniging voor buitenlanders. De ouder heeft na scheiding in principe omgangsrecht met de kinderen, maar dit kan worden beperkt in het belang van het kind. Zie ook reproductieve rechten

gezinshereniging
Migranten kunnen in Nederland huwelijkspartners en gezinsleden laten overkomen. De voorwaarden daartoe zijn afhankelijk van de verblijfsstatus van de migrant. Van de 40.000-60.000 buitenlanders die nu jaarlijks worden toegelaten komt het grootste deel in het kader van gezinshereniging. Voorwaarde voor gezinshereniging is vaak dat de degene die in Nederland verblijft een baan en-of een verzekerd inkomen heeft. Om gezinshereniging op te eisen kan een beroep worden gedaan op bijv. het Europees Verdrag voor de mensenrechten (art. 8: iedereen heeft recht op een gezinsleven).

gezondheidsrechten
In 2002 namen de VN een resolutie aan over het `recht op gezondheid en gezondheidszorg` en stelde de organisatie een speciale rapporteur voor dat terrein aan. Iedereen heeft, volgens de resolutie, recht op `het genieten van de hoogst haalbare standaard van lichamelijke en geestelijke gezondheid`. Bedreigingen daarvan zijn bijv. oorlog en onderdrukking, armoede, schendingen van de medische neutraliteit en de medische ethiek (medici), gebrekkige toegang tot medische zorg en medicijnen, gebrekkige opleiding van medici en andere gezondheidswerkers en een grote inkomensongelijkheid. Gezondheid is een moeilijk te definiëren begrip: eigenlijk is niemand medisch gezien volmaakt `gezond`, dat wil zeggen lange tijd zonder enige vorm van aandoening, ziekte of handicap. Een meer objectieve maat voor gezondheid geven de levensverwachting en de kindersterfte. De levensverwachting is het hoogst in westerse landen: ruim 72 jaar. Ruim de helft van de landen heeft een levensverwachting van meer dan 60 jaar. De levensverwachting is minder dan 40 jaar in ruim dertig landen, vooral in Afrika. De kindersterfte (het percentage kinderen dat binnen het eerste jaar overlijdt) is in westerse landen 3 tot 6 per duizend, in zeventien (vooral Afrikaanse) landen is ze hoger dan 100 per duizend. Zie ook Artsen zonder Grenzen; gevangenen; Johannes Wier Stichting: milieu; Physicians for Human Rights; reproductieve rechten; seksuele rechten.

ghezali, salima (1958)
Algerijnse journaliste. Ze gaf de leiding aan het tijdschrift La Nation, dat zich in de jaren negentig als een van de zeer weinige media durfde uit te spreken tegen het grootschalig geweld tussen overheid en fundamentalistische groepen, waarbij in totaal 100.000 mensen zijn omgekomen. Het tijdschrift werd verboden en zij zelf werd veelvuldig bedreigd. Ze kreeg in 1997 de Sacharov-prijs van het Europees Parlement. Zie ook journalisten

gijzelaars
Personen die, doorgaans door een strijdende partij of gewapende groep, gevangen worden gehouden met als doel geld, middelen, erkenning, intimidatie, politieke druk, chantage of gevangenenruil. Gijzeling was vroeger een gebruikelijke praktijk van oorlogsvoering. In de Tweede Wereldoorlog werden velen gegijzeld in door de Duitsers bezette gebieden. De Geneefse verdragen van 1949 verbieden het gijzelen van burgers. Gijzelaars worden soms gevangen gehouden door regeringen, bijv. om ondergedoken familieleden tot overgave te dwingen. Gijzelaars zijn geregeld gemaakt door gewapende oppositiegroepen en terroristische groepen, zoals door milities in Libanon en Molukkers in Nederland. In vroeger tijden werden mensen ook gegijzeld om hen te dwingen schulden te betalen (gevangenen); dit is in het VN-verdrag (BuPo) verboden. Gijzeling is in het Nederlandse recht bijv. wel toegestaan om personen (bijv. journalisten) te dwingen tot openbaarmaking van bronnen of gegevens.

globalisering
Globalisering is sinds het einde van de 20e eeuw een van de meest besproken en slechtst gedefinieerde begrippen. Globalisering duidt op het openstellen van grenzen tussen landen waardoor goederen en diensten zich gemakkelijker kunnen verplaatsen. Globalisering kwam in recente tijd in een versnelling door de mogelijkheden van communicatiemiddelen en transport, en door afspraken zoals in de WTO. Globalisering heeft zowel voordelen en nadelen. De nadelen zijn bijv. dat werkgelegenheid wegtrekt naar landen met het laagste inkomen, werknemers machteloos worden tegenover multinationale ondernemingen, grootschalig transport het milieu vervuilt en de macht van burgers en nationale regeringen krimpt. Voordelen zijn bijv. economische groei, het afbreken van onrechtvaardige tariefheffingen, werkgelegenheid in landen waar daaraan eerder een gebrek was, democratisering door het openstellen van grenzen en de uitwisseling van informatie via moderne informatietechnologie. De mensenrechten zijn in beginsel gebaat bij een proces van globalisering, omdat mensenrechten worden gegarandeerd door een `globaal`, wereldwijd rechtsstelsel (universaliteit). Maar de voordelen voor mensenrechten, inclusief de sociaal-economische rechten, doen zich alleen voor als misbruik van economische en politieke macht aan banden wordt gelegd door afdwingbare internationale regels. De WTO stelt uitdrukkelijk het opstellen en handhaven van dergelijke regelingen als doel. Het verzet tegen `globalisering` komt van vele kanten: aan demonstraties nemen vaak zowel extreemlinkse als extreemrechtse groepen deel.

glucksmann, andré (1937)
Franse filosoof. Opgegroeid in een communistisch milieu, werd hij later uitgesproken criticus van communistische stelsels, en van het totalitaire en gewelddadige denken dat hij o.m. aan Plato toeschreef. Hij is voorstander van algemeen stemrecht en tegenstander van eenzijdige ontwapening, omdat vrede niet tot elke prijs moet worden bereikt. Mensenrechten moeten volgens hem een doorslaggevende rol spelen in de internationale orde. In de jaren negentig vestigde hij de aandacht van de internationale gemeenschap op schendingen van mensenrechten die door Russische veiligheidsdiensten werden begaan in Tsjetsjenië. Zie ook filosofie van de mensenrechten

godsdienst en geloof
Tussen de termen geloof (Eng: belief), religie (Eng: religion) en overtuiging (Eng: conviction, belief) is geen scherp onderscheid. De vrijheid tot het hebben, uiten en kiezen van een geloof of overtuiging behoort tot de kern van de mensenrechten, maar valt niet onder de niet-opschortbare rechten. Godsdienst is een geloof beleden binnen een bepaalde (kerk)gemeenschap. Tot de wereldgodsdiensten behoren o.m. boeddhisme, christendom, hindoeïsme, islam en het joodse geloof, in onderscheid van niet-godsdienstige overtuigingen zoals communisme, humanisme en socialisme. De Baha`i is een stroming die alle godsdiensten en levensbeschouwingen wil verenigen. Volgens het VN-verdrag (BuPo) moet geloof individueel of in gemeenschap kunnen worden beleden en onderwezen, maar mag een staat wettelijke beperkingen aanbrengen op grond van openbare orde enz. Ouders mogen voor hun kinderen een opvoeding kiezen die recht doet aan hun geloof. Dit alles geldt net zo voor een overtuiging of levensbeschouwing. Met name de communistische landen kenden of kennen bepalingen die godsdienstige propaganda verbieden. In China is er wel een geloofsvrijheid, maar geen godsdienstvrijheid: men mag bijv. slechts katholiek zijn binnen de `patriottische kerk`, de rooms-katholieke kerk is verboden. Vooral aanhangers van fundamentalisme in de godsdienst leggen de godsdienstvrijheid sterk aan banden. In de strenge interpretatie van de wetgeving van de islam (sharia) staat op blasfemie (godslastering) de doodstraf. Ook is het een moslim verboden tot een andere godsdienst over te gaan of met een partner van een andere godsdienst te trouwen.

goed bestuur
bestuur

goede diensten
(Eng: good offices) In het internationaal recht, bijstand tot het oplossen van een conflict door een derde staat of internationaal orgaan. Goede diensten worden onderscheiden van bemiddeling (arbitrage, verzoening) omdat zij geen onderhandelingen inhouden. Het VN-handvest geeft elke staat het recht om de goede diensten van de secretaris-generaal of de VN Veiligheidsraad in te roepen. Er is nogal eens kritiek op het gebruik van `goede diensten` van de VN, omdat ze weinig effectief zouden zijn en omdat ze kritiek op het mensenrechtenbeleid van een regering zouden verhinderen.

goldstone, richard (1938)
Zuid-Afrikaanse jurist. In 1989 werd hij rechter van het Hooggerechtshof. In 1991 werd hij door president Mandela aangesteld als hoofd van een onderzoekscommissie naar misdrijven onder de apartheid, een voorloper van de waarheidscommissie die in 1995-98 functioneerde onder leiding van Desmond Tutu. In 1994-97 was hij aanklager bij de internationale tribunalen voor vml. Joegoslavië en Rwanda. Zijn opvolgers daar waren Louise Arbour en Carla Del Ponte. Goldstone is nu in Zuid-Afrika lid van het Constitutionele Hof.

gonçalves, lilian (1946)
Lilian Gonçalves-Ho Kang You is geboren in Suriname en naar Nederland gevlucht nadat haar echtgenoot, de advocaat, Kenneth Gonçalves in 1982 slachtoffer was geworden van de `decembermoorden`. Ze werkte aanvankelijk als advocaat. Ze was lid van o.m. de Commissie Gelijke Behandeling (zie gelijkheid) en voorzitter van de Nederlandse afdeling van Amnesty International en het Prins Claus Fonds. In 2006 werd ze Amnesty`s internationale voorzitter. In 2005 kreeg ze de Nederlandse Juristenprijs. Ze is voorstander van uitbreiding van het werk voor mensenrechten naar de sociaal-economische rechten. `Het soort ernstige mensenrechtenschendingen waarvoor Amnesty opkomt is in Nederland niet zo aan de orde. Maar zodra Amnesty breder gaat, door bijv. actie te voeren om discriminatie en geweld tegen vrouwen tot staan te brengen, komt de organisatie letterlijk en figuurlijk in onze eigen wereld terecht.`

gorbatsjov, michail (1931)
Voormalig staatsman van de Sovjet-Unie. In 1985 gekozen als secretaris-generaal van de communistische partij, begon hij datzelfde jaar een bescheiden programma van hervormingen onder de naam perestrojka en pleitte hij voor openheid (glasnost). In 1988 werd hij tevens president. Onder zijn regeringsschap vonden de eerste vrije verkiezingen voor een congres van volksafgevaardigden plaats. Hij verzette zich niet tegen de ontmanteling van het communisme in Oost-Europa. Hij stemde in met een meerpartijenstelsel en met de volledige onafhankelijkheid van de Baltische republieken. In 1990 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede. Na een staatsgreep in augustus 1991, die 56 uur duurde, keerde hij terug als president maar had hij veel van zijn macht verloren aan de Russische president Jeltsin. In december 1991 trad hij af als president, nadat de Sovjet-Unie uiteen was gevallen in een Gemenebest van Onafhankelijke Staten. Hij stichtte daarna een centrum voor politiek onderzoek op.

gratie
Kwijtschelding van schuld of straf verleend door de autoriteiten. Bij gratieverlening aan grote groepen spreekt men ook van amnestie of (generaal) pardon. In sommige strafstelsels betekent de gratie een kwijtschelding van schuld en straf, in andere alleen van de straf. Het VN-verdrag (BuPo) stelt dat ieder die ter dood is veroordeeld recht heeft op gratie of omzetting van het vonnis in een andere straf. Algemene amnestieverlening volgt vaak op perioden van gewapend conflict en onderdrukking, als een middel van verzoening. Organisaties als Amnesty International pleiten tegen elke vorm van amnestie die verhindert dat de waarheid boven komt en de verantwoordelijken voor ernstige schendingen van mensenrechten worden berecht. Gratie wordt ook verleend aan uitgeprocedeerde vluchtelingen. In veel Europese landen is aan grote groepen zo`n pardon verleend, maar in Nederland besloot de regering begin 2004 slechts zo`n 2.000 mensen pardon te geven en ongeveer 26.000 anderen uit te wijzen wier asielverzoek in eerste instantie was afgewezen. Een moratorium is een tijdelijke vorm van gratie: gedurende enige tijd wordt men vrijgesteld van bijv. executie of uitwijzing. Zie ook doodstraf

greenpeace
Een onafhankelijke internationale milieuorganisatie, ontstaan in de VS en Canada in 1971, met kantoren in veertig landen. De organisatie voert spectaculaire maar geweldloze acties. Greenpeace accepteert geen giften of subsidies van overheden of bedrijven. In Nederland is Greenpeace een van de grootste milieuorganisaties, met ruim 700.000 donateurs. Greenpeace Nederland deelt met Greenpeace International een kantoor in Amsterdam. De organisatie verzette zich aanvankelijk o.m. tegen nucleaire tests en de jacht op walvissen en zeehonden, en groeide uit tot een brede beweging voor onderzoek naar vervuiling en behoud van biodiversiteit en het milieu

groepsrechten
Het VN-verdrag (BuPo) verbiedt discriminatie op grond van het behoren tot een bepaald groep. Bescherming tegen vernietiging van groepen is opgenomen in het verdrag tegen genocide en in het VN-verdrag (BuPo). In dat laatste verdrag is ook vastgelegd het recht van groepen op een eigen taal en cultuur (etnocide), en het recht op vrijheid van vergadering en vereniging. Volgens het Europees Verdrag voor mensenrechten mogen zowel groepen als individuen een klacht indienen. Het Europees en het Amerikaans Verdrag verbieden de massale groepsgewijze uitzetting van vreemdelingen. Groepsrechten worden onderscheiden van collectieve rechten, dat zijn rechten van naties en volken. Rechten van minderheden worden zowel tot groepsrechten als collectieve rechten gerekend.

grondrechten
De term heeft meestal betrekking op de nationaal erkende, in de grondwet of wetten vastgelegde fundamentele rechten, zoals non-discriminatie, gelijkheid voor de wet, recht op een eerlijk proces en recht op sociale voorzieningen. Daarentegen duidt de term mensenrechten op internationaal erkende of nastrevenswaardige rechten.

grondwet
Het gedeelte van het rechtsstelsel waarin de fundamentele rechten zijn vastgelegd. In Nederland en België bevat de grondwet een opsomming van de grondrechten, maar bijv. in de Franse grondwet komen de grondrechten nauwelijks aan de orde. In Nederland en België mag een rechter de wetten niet toetsen aan de grondwet, in bijv. Duitsland wel. Sommige staten, zoals Groot-Brittannië, kennen geen grondwet. Hier bepaalt het geheel van wetten en rechtspraak (jurisprudentie) de positie van de grondrechten. De laatste Nederlandse grondwetsherziening dateert van 1983. Ze regelde o.m. de afschaffing van de doodstraf. De Nederlandse grondwet telt nu 136 artikelen; het eerste artikel luidt: `Allen die zich in Nederland bevinden worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook is niet toegestaan.` In België stamt de grondwet uit 1831. Zij gold als progressief voorbeeld voor grondwetten in andere Europese landen. Zij is verscheidene malen aangepast, o.m. inzake het algemeen kiesrecht en de autonomie van regio`s, en telt nu 198 artikelen.

guantánamo bay
Sinds januari 2002 zijn `war on terror`-gevangenen, met kap bedekt en geboeid, naar het detentiecentrum Guantánamo Bay gebracht, als vorm van administratieve detentie. Deze gevangenen, ongeveer 775 in totaal, zijn de afgelopen vijf jaar veelal op willekeurige gronden gearresteerd of soms zelfs ontvoerd, onrechtmatig overgedragen aan de Verenigde Staten of buiten geldende juridische regels om naar Guantánamo Bay gebracht. Begin 2007 zaten veel gedetineerden op Guantánamo Bay al vijf jaar lang in een juridisch vacuüm terwijl de meeste anderen van de nog steeds ruim vierhonderd gevangenen eveneens al jarenlang vastzaten zonder aangeklaagd te zijn, zonder proces en veelal zonder contact met familieleden. Op 6 september 2006 aanvaardde het Amerikaanse Congres een wetsvoorstel van president George Bush waarmee de kort daarvoor illegaal verklaarde Militaire Commissies om de Guantánamo gedetineerden te berechten, alsnog gelegaliseerd werden. Amnesty heeft op veel punten ernstige zorgen. Tot op heden is geen van de Guantánamo-gedetineerden in staat gesteld de rechtmatigheid van zijn detentie door een rechter te laten toetsen. Er zijn sterke aanwijzingen dat martelingen of andere vormen van wrede, onmenselijke of vernederende behandeling meer dan sporadisch op Guantánamo hebben plaatsgevonden. De omstandigheden waarin de meeste gedetineerden op Guantánamo verkeren - gedetineerd voor onbepaalde tijd, geïsoleerd, en vol ontberingen - komen neer op wrede, onmenselijke of vernederende behandeling.