Kopie van `Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten
Categorie: Mens en samenleving > Mensenrechten
Datum & Land: 15/02/2007, NL
Woorden: 852


haagse vredesconferenties
Twee conferenties gehouden in Den Haag in 1899 en 1907 over ontwapening en beheersing van wapengebruik, waaraan 26 resp. 44 landen deelnamen. De conferenties leverden verdragen op voor oorlogsvoering, inzake o.m. het verbod op verstikkende gassen, op bombardementen van koopvaardijschepen en op het leggen van contactbommen voor onderzeeërs. Deze verdragen bleken van weinig waarde. De conferenties leiden echter wel tot een permanent hof van justitie, het latere Internationale Hof van Justitie, en tot een vorm van internationaal overleg waarop later de Volkenbond werd geïnspireerd. De Hague Appeal for Peace is een samenwerkingsverband van tientallen niet-gouvernementele organisaties (ngo`s) die in 1999 in Den Haag een internationale conferentie belegden in de geest van de Haagse Vredesconferentie van 1899. De slotverklaring van 1999 presenteerde een groot aantal aanbevelingen over o.m. het tegengaan van de inzet van kindsoldaten, kleine wapens, landmijnen, biologische en chemische wapens en andere middelen die de naleving van de Geneefse verdragen bedreigen.

habeas corpus
(Lat: dat u het lichaam heeft) Een bepaling ontstaan in Engeland al vóór de Magna Charta (1215), die in 1679 werd vastgelegd als een procedure voor controle op onwettige gevangenhouding. Zij houdt in dat gevangenschap moet worden erkend en een gevangene moet worden voorgeleid bij een rechter. Internationaal is het recht vastgelegd in o.m. het VN-verdrag (BuPo). Habeas corpus is een niet-opschortbaar recht en kan dus ook in een noodtoestand niet worden opgeheven. Zo kunnen praktijken van incommunicado-detentie, verdwijningen enz. beter worden bestreden. In Spaanstalige landen wordt de bescherming aangeduid als amparo.

habermas, jürgen (1929)
Duits filosoof. In de jaren zestig was hij een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Frankfurter Schule. Later ontwierp hij een model van communicatief handelen. Dat handelen zou niet doelgericht of strategisch moeten zijn, maar gericht op wederzijds begrip. Ideaal gesproken moet de communicatie plaatsvinden binnen een `machtsvrije ruimte`. Wat daar gezegd wordt moeten niet alleen waar zijn (overeenstemmend met de feiten), maar ook juist (overeenstemmend met normen) en waarachtig (overeenstemmend met gevoelens). Dergelijk communicatief handelen is een noodzakelijke voorwaarde voor een functionerende democratie. De filosofie van Habermas is bestreden door pragmatisten zoals de Amerikaanse filosoof Richard Rorty, die meent dat er rekening moet worden gehouden met het feit dat het handelen van mensen in het algemeen niet erg rationeel is. En door communitaristen als Charles Taylor, die meent dat er niet alleen aan het individu maar ook aan de gemeenschapszin veel aandacht moet worden besteden. Zie ook filosofie van de mensenrechten

hague appeal for peace
Haagse vredesconferenties

hammarberg, thomas
Zweedse activist voor mensenrechten. Hij was voorzitter van Amnesty International toen die organisatie in 1977 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg, later was hij Amnesty`s secretaris-generaal. Hij was daarna o.m. directeur van de internationale organisatie Save the Children, VN-vertegenwoordiger voor de mensenrechten in Cambodja, bemiddelaar in het vredesproces in het Midden-Oosten en voorzitter van een VN-comité voor kinderen in gewapend conflict.

handvest
Benaming voor grondslag van een organisatie, ook andere naam voor een (bindend) verdrag of een (niet-bindende) beginselverklaring. Bekende bindende verdragen zijn het Handvest van de VN en het Afrikaans Handvest voor de rechten van mens en volken. Het `Handvest van economische rechten en plichten van staten` dat door de VN werd aangenomen in 1974 is een beginselverklaring.

handvest voor de aarde
Beginselverklaring aangenomen op de UNCED (VN-conferentie over het milieu) in Rio de Janeiro, juni 1992. Het handvest is gebaseerd op de overtuiging dat alle leven op aarde onderling afhankelijk is. Het handvest telt 27 grondbeginselen, die betrekking hebben op respect voor de gemeenschap, economische rechtvaardigheid, sociale rechtvaardigheid, democratie, vrede, bescherming van het milieu, biodiversiteit en duurzame ontwikkeling.

harmonisering
Het op elkaar afstemmen van wetten en regelingen. Bij de besprekingen over het Akkoord van Schengen werd gesteld dat de eenwording van Europese landen een harmonisering van de asielprocedure en asielwetgeving vereiste. Van deze harmonisering is weinig terecht gekomen. De procedure verschilt van land tot land bijv. wat betreft de beroepsmogelijkheden, de beoordelende instanties, de opvang en de uitzetting van ongewenste vreemdelingen. Behalve aan formele harmonisering ontbreekt het ook aan materiële harmonisering van het asielbeleid. Zo worden van asielzoekers uit bepaalde landen in het ene Europese land veel meer mensen toegelaten dan in andere. Het gevolg van het uitblijven van harmonisering is dat landen zich in de praktijk richten naar de laagste normen van enig ander land, om `aanzuigende werking` te voorkomen.

hassan, riffat
In Pakistan geboren activiste voor vrouwenrechten en voor de bevordering van mensenrechten vanuit de traditie van de islam. Ze is werkzaam als hoogleraar in de VS. In haar boeken en talrijke lezingen heeft ze gepleit voor een uitleg van de Koran die recht doet aan de traditioneel sterke, onafhankelijke en beschermde positie van de vrouw. Ze heeft ook een internationale organisatie tegen eerwraak opgericht en geijverd voor het inrichten van opvanghuizen voor slachtoffers.

hate speech
(Eng: haatdragende taal, `haatspraak`). Taalgebruik dat een persoon of groep aanvalt op grond van godsdienst of seksuele oriëntatie, of die een uiting is van xenofobie of rassendiscriminatie. Hate speech valt volgens het VN-verdrag (BuPo) niet onder de bescherming van de vrijheid van meningsuiting omdat ze, door op te roepen tot geweld en discriminatie, geldt als een misbruik van dat recht. Zie ook oorlogspropaganda

havel, václav (1936)
Tsjechisch schrijver en activist voor mensenrechten. Wegens zijn burgerlijke afkomst werd het studeren hem bemoeilijkt. Hij nam vele baantjes aan en schreef onderwijl toneelstukken waarin hij de onrechtvaardigheid en absurditeit van het communistisch systeem aan de kaak stelde. In 1968 werd hem een publicatieverbod opgelegd. Hij was een van de oprichters van Charta 77. Tussen 1970 en 1989 zat hij drie maal gevangen en bracht hij in totaal vijf jaar in gevangenschap door. In 1986 kreeg hij de Erasmusprijs, in 1995 de Nederlandse Geuzenpenning. In november 1989 was hij voorman van Burgerforum, de organisatie die ijverde voor vreedzame hervorming. Van 1989 tot 2003 was hij de president van Tsjechië.

hechtenis
gevangenen

heidelberg appeal
Een verklaring uit 1992 over kwesties van het milieu die is ondertekend door meer dan 3.500 wetenschappers uit de hele wereld, onder wie 72 Nobelprijswinnaars. Hierin wordt gesteld dat regeringsleiders en beleidsmakers zich heden ten dage te vaak laten beïnvloeden door `pseudo-wetenschappelijke argumenten en onjuiste informatie` met betrekking tot kwesties als het milieu, de landbouw en de biotechnologie. De verklaring zegt dat `onwetendheid en onderdrukking` de grootste gevaren zijn die de mensheid bedreigen en dat `wetenschap, technologie en industrie, indien op de goede manier benut, onmisbare instrumenten zijn om grote problemen als die van overbevolking, honger en epidemieën te boven te komen.` Uit de verklaring ontstond een gelijknamige organisatie die ook in Nederland een afdeling heeft. De organisatie is vooral kritisch tegenover de milieubeweging. Zie ook Lomborg, Bjorn

helsinki-verdragen
Benaming voor de Slotakte van Helsinki, in 1975 aanvaard als afronding van de eerste conferentie in het kader van de CVSE (OVSE).

heropvoedingskampen
Kampen waarin gevangenen door middel van werk, propaganda en scholing worden `heropgevoed`; ze hebben bestaan in Oost-Europese landen en bestaan nu nog in o.m. China. In Vietnam werden tienduizenden die verdacht waren van collaboratie met het voorafgaande regime na de val van Zuid-Vietnam in 1975 tot heropvoeding in kampen veroordeeld. Heropvoedingskampen gelden niet als gewone gevangenissen; in China kan iemand voor twee of drie jaar naar zo`n kamp worden gestuurd als middel van administratieve detentie, zonder tussenkomst van een rechter. Uit heropvoedingskampen wordt veel melding gemaakt van marteling en wrede behandeling.

herstel
Slachtoffers hebben recht op herstel (Eng: reparations). De financiële, medische, sociale en andere consequenties van de mensenrechtenschendingen moeten worden gedragen door degenen die ervoor verantwoordelijk zijn geweest - dus door de overheden die de opdracht hebben gegeven en door degenen die de opdrachten hebben uitgevoerd. De roep om maatregelen voor herstel klinkt vooral in een periode van transitie. Er zijn vijf vormen van herstel, aldus een VN-rapport uit 2000 dat werd voorbereid door de Nederlander Theo van Boven: 1) Compensatie. Volgens het internationaal recht kan schadeloosstelling kan worden geëist voor bijvoorbeeld een onterechte detentie. Ook kunnen nabestaanden van de overheid compensatie eisen voor dood door schuld van overheidsfunctionarissen. 2) Medische zorg ten behoeve van lichamelijk en geestelijk herstel. Die zorg kan bijvoorbeeld bestaan uit behandeling, een operatie, psychotherapie, revalidatie voor een toegebrachte handicap of medische opvang voor vluchtelingen. 3) Restitutie, dat is het teruggeven van kwijtgeraakte bezittingen. Zo hebben in Oost-Europa veel mensen een huis of bedrijf teruggeëist dat op onrechtmatige manier door het voormalige communistische regime was onteigend. 4) Genoegdoening, zoals door herstel van waardigheid en reputatie van de slachtoffers, en een openlijke erkenning van wat hun is aangedaan. 5) Preventie. Een overheid moet de garantie geven dat de schendingen zich niet meer herhalen. Belangrijke voorwaarden daarvoor zijn dat de wet de schendingen uitdrukkelijk verbiedt en dat er maatregelen worden getroffen om toezicht te houden op naleving van de wet.

hill, jaribu
Amerikaanse activiste voor burgerrechten en tegen rassendiscriminatie. Als zwarte tiener begon een carrière als zangeres, pas na haar veertigste ging ze rechten studeren. In 1996 organiseerde ze de eerste regionale mensenrechtenconferentie voor het zuiden van de VS. Ze benadrukt dat de doodstraf veel vaker aan zwarte dan aan blanke verdachten wordt opgelegd. Ze voerde ook actie tegen het politiegeweld dat vooral onder zwarte burgers slachtoffers maakt.

hindoeïsme
Godsdienst die met name in India verbreid is. In de hindoeïstische traditie werden marteling en mishandeling al in de 3e eeuw v.C. verboden. Oude teksten zijn ook gekant tegen de doodstraf. Krijgsgevangenen moeten humaan worden behandeld en zo snel mogelijk vrijgelaten. De hindoeïstische opvatting van geweldloosheid en geweldloze weerbaarheid maakte Mahatma Gandhi (1869-1948) tot een tegenstander van alle straffen, ook voor dieven en moordenaars. Het hindoeïstisch fundamentalisme dat vooral sinds eind jaren negentig in India is opgekomen heeft geleid tot gewelddaden, zoals het verdrijven van moslims en sikhs uit bepaalde regio`s. Zie ook godsdienst

hirsi ali, ayaan (1969)
Geboren als Ayaan Hirsi Magan in Somalië. Ze was wetenschappelijk medewerkster bij de Partij van de Arbeid, toen ook korte tijd lid van het bestuur van Amnesty International. Daarna was ze lid van de Tweede Kamer voor de VVD, tot ze na een politieke rel over haar paspoort in 2006 naar de VS vertrok. Ze is internationaal zowel geprezen als verguisd vanwege haar kritiek op de islam. In 2004 maakte ze samen met Theo van Gogh de film Submission. Van Gogh werd in november van dat jaar vermoord. De moordenaar liet op het lichaam een aan Hirsi Ali gerichte dreigbrief achter. Daarop dook ze onder. Onder de titel `Gun ons een Voltaire` schreef ze in Trouw (24 november 2001): `In Europa en in Nederland kan de autochtone meerderheid de islamitische minderheid helpen door de ernst van de huidige staat van de islam niet te bagatelliseren, maar aan de kaak te stellen. Door hier podia te geven aan dissidente stemmen kan tegenwicht worden geboden aan de eenzijdige en geestverlammende religieuze retoriek die miljoenen moslims dagelijks te horen krijgen. Laat de Voltaires van deze tijd in een veilige omgeving werken aan een Verlichting van de islam. De islam is niet door een proces van Verlichting gegaan en islamitische samenlevingen worstelen nog met dezelfde problemen als het christendom voorafgaande aan de Verlichting.`

hoge commissaris voor mensenrechten
VN Commissie voor Mensenrechten

hoge commissaris voor vluchtelingen
UNHCR

holocaust
(Lett: brandoffer) Term, ontstaan in de jaren vijftig, voor de massamoord op Europese joden tijdens het nazi-regime, vooral in de periode 1942-1945. Naar eigen zeggen was het Elie Wiesel die de term voor het eerst brede bekendheid gaf. De `Endlösung` van het `jodenvraagstuk` werd uitgewerkt in de Wannsee-conferentie van januari 1942. In de Sovjetunie werden joden massaal doodgeschoten door `Einsatzgruppen`. Later werden vooral in bezet Polen vernietigingskampen ingericht waar joden werden vermoord in de gaskamers. Schattingen van het totaal aantal joodse slachtoffers lopen van 4,5 tot 6 miljoen, het hogere getal lijkt waarschijnlijker. Groepen en individuen die de holocaust ontkennen zijn vooral actief in Noord-Amerika en West-Europa; ze ontkennen o.m. het gebruik van gaskamers. Sommige landen stellen hebben die ontkenning bij wet verboden, in andere landen zijn tegen de ontkenners processen aangespannen op grond van hate speech. In Nederland is ontkenning van de holocaust verboden op grond van het Verbeke-arrest (1997). Zie ook antisemitisme.

hom
humanisme

homoseksuelen
Over de hele wereld zijn homoseksuele mannen en vrouwen het slachtoffer van schendingen van mensenrechten. Die schendingen lopen uiteen van subtiele discriminatie tot gevangenschap en marteling. In bijna de helft van alle landen ter wereld is homoseksualiteit strafbaar. In sommige landen kan er zelfs de doodstraf voor worden opgelegd. In de VS is homoseksualiteit in ongeveer de helft van de staten strafbaar. Slechts enkele Europese landen en Canada kennen wettelijke bescherming tegen homodiscriminatie. In Nederland bestaat sinds 1971 geen wettelijke discriminatie van homoseksueel gedrag. Volgens de Wet gelijke behandeling (1994) mag het feit dat iemand hetero of homo is nooit reden zijn tot achterstelling of onderscheid. Op 1 april 2001 voerde Nederland als eerste land ter wereld het wettelijk huwelijk voor partners van hetzelfde geslacht in; België deed dat in 2003. Over de vervolging van homoseksuelen buiten het Westen is vaak weinig bekend. In veel landen worden homo`s vervolgd op aanklachten als van landloperij of seksuele misdrijven. In veel landen, met name in Afrika, Azië en het Midden-Oosten, is homoseksualiteit nauwelijks geaccepteerd en wordt vervolging ervan niet als een schending van mensenrechten ervaren. Het Vaticaan beschouwt homoseksualiteit als tegennatuurlijk en is uitgesproken tegenstander van het homohuwelijk. Amnesty International besloot in 1991 tegen alle gevallen van gevangenschap op grond van homoseksualiteit actie te gaan voeren. Amnesty International kent een internationaal Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender (LGBT) Network dat actie voert tegen discriminerende praktijken.

honger
noodhulp; voedsel



hongerstaking
Het zich (gedeeltelijk) onthouden van voedsel als middel van protest. Langdurig vasten leidt, nadat de vetreserves zijn opgebrand, tot aantasting van de spieren, waaronder die van het hart. Uiteindelijk raakt de hongerstaker in coma, de dood treedt na 40-60 dagen in. Nadat artsen begin jaren zeventig hongerstakende politieke gevangenen in Noord-Ierland onder dwang hadden gevoed, nam de Wereld Medische Associatie in 1975 een verklaring aan waarin dwangvoeding is verboden zolang de gevangene een zelfstandig oordeel kan vormen. In Nederland zijn meermaals uitgeprocedeerde asielzoekers en illegaal verblijvende vreemdelingen in hongerstaking gegaan tegen dreigende uitzetting. Er zijn protocollen opgesteld voor artsen die hongerstakers begeleiden, o.m. door de organisatie Physicians for Human Rights en de Nederlandse Johannes Wier Stichting. Zij stellen dat artsen nooit mogen meewerken aan het onder dwang voeden van mensen die bij volle verstand hebben aangegeven dit niet te willen

hoofddoekjes
kleding

horigheid
dwangarbeid; schulden; sekstoerisme; slavernij

horizontale werking
Ook genoemd derdenwerking: de toepassing van grondrechten op de verhouding tussen burgers (privaatrechtelijke betrekkingen). Zo is het recht op vrijwaring van discriminatie niet alleen van toepassing op daden van de overheid tussen burgers, maar ook tussen burgers onderling. Vaak leidt horizontale werking tot een conflict tussen grondrechten. Zo kan het weren van homoseksuelen als leerkrachten op christelijke scholen worden verdedigd vanuit het grondrecht op schoolkeuze volgens eigen religieuze opvattingen, maar botsen met het recht op vrijwaring van discriminatie. `Verticale` of rechtstreekse werking is in het internationaal recht de rechtstreekse geldigheid van internationale wetten voor de nationale wetgeving.

huis
Het VN-verdrag (BuPo) verbiedt willekeurige inmenging in privé-leven, huis en briefwisseling. Een daaruit voortvloeiende wetgeving is die betreffende huiszoeking. Het recht op een gepaste woning of huisvesting is vastgelegd in het VN-verdrag (EcSoCu) en staten zijn verplicht stappen tot de verwezenlijking van dit recht te doen. Dit recht is o.m. door krakers ingeroepen. Het moet dan worden afgewogen tegen het recht op eigendom.

huisarrest
Beperkingen in de bewegingsvrijheid, zoals tot verblijf in een huis of stad (stadsarrest), zijn toegestaan volgens internationaal recht. Huisarrest wordt in het Westen weinig meer toegepast anders dan als tijdelijke administratieve maatregel; huisarrest wordt in de VS echter tamelijk frequent opgelegd. Stadsarrest is o.m. toegepast op asielzoekers in Zweden, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk; zij mogen zonder officiële toestemming een bepaald gebied niet verlaten. Een andere vorm van beperking is het verbod tot betreden van een bepaalde wijk of straat, zoals dat door Nederlandse rechters kan worden opgelegd om bijv. drugshandel te bestrijden of lastigvallen tegen te gaan.

huiselijk geweld
(Eng: domestic violence). Huiselijk geweld omvat ernstige strafbare feiten, zoals lichamelijke en seksuele geweldpleging en bedreiging. Uit onderzoek blijkt dat huiselijk geweld op grote schaal voorkomt, ook in Nederland en België. Wereldwijd wordt één op de drie vrouwen ooit slachtoffer van seksueel geweld binnen een intieme relatie, meldt de VN. Volgens sommige internationale onderzoeken lopen vrouwen gemiddeld een zes tot zeven keer zo grote kans als mannen om serieus gewond te raken door geweld van hun partners (andere onderzoeken schatten dat lager: ongeveer twee of drie keer zoveel kans). Een op de vier vrouwen in Nederland is wel eens mishandeld door een partner. Het percentage ligt onder vrouwen van Marokkaanse, Turkse, Surinaamse en Antilliaanse afkomt aanzienlijk hoger: partnerdodingen komen er vijf tot tien keer zo vaak voor. Er bestaat in allochtone groepen een sterkere neiging om niet over huiselijk geweld te praten of het niet als een misdrijf te zien. Door autochtonen en allochtonen wordt slechts in een gering aantal gevallen aangifte gedaan. Dat is vaak omdat de slachtoffers geen aangifte durven te doen, of veronderstellen dat politie en justitie daar geen gevolg aan zullen geven. In extreme gevallen kan huiselijk geweld de vorm aannemen van eerwraak of eremoord. Huiselijk geweld wordt uitdrukkelijk veroordeeld in de VN-verklaring over geweld tegen vrouwen uit 1993. Huiselijk geweld is een privé-misdrijf, maar wordt als een schending van mensenrechten beschouwd als de overheid in gebreke blijft bij preventie en het berechten van de daders (nalatigheid).

huisvernietiging
Het bij wijze van represaille vernietigen van huizen komt veel voor in oorlogssituaties. Israël vernietigde veel huizen van Palestijnen in bezette gebieden, o.m. als represaille tegen de familieleden van plegers van zelfmoordaanslagen. In Latijns Amerika vernietigde het leger huizen van boeren die verdacht werden van banden met het verzet. Amnesty International heeft actie tegen huisvernietiging in haar missie opgenomen en beschouwt de slachtoffers ervan als gewetensgevangenen.

huiszoeking
Het betreden van iemands huis tegen de wil van de bewoner is een schending van het recht op privacy. Huiszoeking kan echter worden opgelegd door gerechtelijke beschikking. Daarbij moet in Nederland aan verschillende voorwaarden worden voldaan, zoals toezicht door een rechter-commissaris.

hulpbronnen
(Eng: resources) De natuurlijke rijkdommen van onze planeet, zoals delfstoffen, water en lucht. Het recht van volken op vrije beschikking over hun hulpbronnen wordt genoemd in het VN-verdrag (BuPo), maar is naar uitwerking een van de collectieve rechten zoals die o.m. in het Afrikaans Handvest zijn vervat. Bedreigingen van de natuurlijke hulpbronnen zijn kolonisering, monopolievorming door buitenlandse bedrijven en vervuiling van het milieu, maar bijv. ook zaadveredeling en landbouwmethoden die leiden tot het verdwijnen van traditionele gewassen.

human rights impact assement
De term Human Rights Impact Assessment (evaluatie van effecten op het terrein van mensenrechten) is aanduiding voor vele vormen van studie over de bedoelde en onbedoelde gevolgen van beleid. In het mensenrechtenbeleid is impact assessment onderdeel geworden van programma`s van o.m. Nederland en de EU. Ze is daar een vorm van rapportage die moet voorspellen of bijv. het aanknopen van handelsbetrekkingen of investeren een schadelijk effect kan hebben op de mensenrechtensituatie in een bepaald land. Ze probeert ook te voorzien of bepaald beleid de situatie verbetert, zoals door afname van geweld en het aantal gevangenen. Het Humanistisch Overleg Mensenrechten heeft op internet veel informatie bijeengebracht (www.humanrightsimpact.org). De organisatie heeft een verscheidenheid van manieren van evaluatie besproken en een `stappenplan` uitgewerkt. Er is gebleken dat er nogal wat obstakels zijn voor goed beoordeling. Bijvoorbeeld: de juiste interpretatie van aanwijzingen dat de situatie verslechtert (early warnings); het ontbreken van gegevens in landen waar censuur bestaat; tegenwerking van regeringen; de wisselvalligheid van politieke ontwikkelingen; en het gebrek aan bereidheid om aanbevelingen van evaluaties op te volgen. Opmerkelijk is bijv. dat de EU wel evaluaties vraagt, maar nooit serieus werk heeft gemaakt van een jaarlijkse rapportage over mensenrechten in de landen waarmee zij betrekkingen onderhoudt.

human rights internet
Een in Canada gevestigde organisatie die documentatie verzamelt van mensenrechtenorganisaties uit de hele wereld. HRI beschikt over een omvangrijke databank die via internet geraadpleegd kan worden; publiceert een tijdschrift; en geeft adreslijsten van organisaties per continent uit. Zie ook informatietechnologie; rapportage

human rights watch
Opgericht in 1979 en gevestigd in de VS. De Amerikaan Aryeh Neier was er in 1981-93 directeur. HRW ontstond uit een overkoepeling van vijf organisaties (voor Afrika, Azië, Amerika, Europa en het Midden-Oosten). De organisatie verzamelt informatie en brengt over schendingen van mensenrechten rapporten uit. Het werkterrein is breder dan dat van Amnesty International en o.m. censuur, beperkingen in de vrijheid van reizen en verkiezingen, rassendiscriminatie, dwangarbeid, de rechten van het kind en kinderarbeid, geweld in oorlogstijd, handel in wapens e.d.. HRW was aanvankelijk vooral gericht op beïnvloeding van het buitenlands beleid van de VS, maar ontwikkelde zich geleidelijk tot een wereldwijde mensenrechtenorganisatie. Ze heeft echter niet, zoals Amnesty International, een achterban van actieve leden. Zie ook ngo`s; rapportage

humanisme, hom
Humanisme is een levensbeschouwing ontstaan als stroming in de Renaissance in Italië, die de nadruk legde op studie van de klassieken en op de menselijke waardigheid en kennis. In de moderne tijd is humanisme de aanduiding voor een buitenkerkelijke levensovertuiging met de nadruk op menselijke vermogens als verstand, ervaring en gevoel en als hoogste ideaal zelfverwezenlijking en ontplooiing. In 1945 werd in Nederland het Humanistisch Verbond opgericht. Zijn werkterreinen zijn o.m. reclassering, vormingsonderwijs, geestelijke verzorging in leger en verpleegtehuizen. In België werd in 1952 een Humanistisch Verbond opgericht. Van de internationale humanistische organisatie IHEU zijn de Nederlandse en Belgische verbonden lid. Tot de terreinen waar de Nederlandse organisatie Humanistisch Overleg Mensenrechten (HOM, www.hom.nl) zich op richt behoren onder meer vrouwenrechten, mensenrechten en bedrijven, gedwongen verdwijningen en het Europese mensenrechtenbeleid. Belangrijke activiteiten van het HOM op deze onderwerpen zijn: het ontwikkelen van instrumenten om de effecten van beleid van overheden en bedrijven op de mensenrechtensituatie te meten en te voorspellen (Human Rights Impact Assessment), mensenrechteneducatie en steun aan partnerorganisaties. Voor de steun aan comités van familieleden richtte het HOM het project Linking Solidarity op. Het Humanistisch Verbond kende ook prijzen toe aan mensenrechtenverdedigers, o.m. Max van der Stoel.

humanitair recht
Een benaming voor het internationale oorlogsrecht, meer speciaal de bepalingen van de Geneefse verdragen. Humanitair recht wordt onderscheiden van het recht van de mensenrechten, dat ook buiten situaties van gewapend conflict geldt. In de praktijk overlappen de twee terreinen van recht elkaar veelvuldig, ook omdat niet altijd duidelijk is of een situatie van conflict de status van een `oorlog` heeft. Bepalingen over bescherming van de burgerbevolking in tijden van gewapend conflict zijn grotendeels gelijk aan internationale normen voor mensenrechten. Ernstige misdrijven als stelselmatige marteling, verkrachting en moord heten oorlogsmisdrijven in het humanitair recht (als ze in situaties van gewapend conflict worden begaan) en anders misdrijven tegen de menselijkheid.

humanitaire hulp
noodhulp

humanitaire interventie
Gewapend optreden van een staat tegen een andere met als doel een einde te maken aan massale schendingen van mensenrechten. Dergelijke interventie is als zodanig niet in het internationaal recht omschreven, maar kan worden gerechtvaardigd door bijv. de VN-veiligheidsraad als middel tot het waarborgen van de internationale vrede en veiligheid (op grond van hoofdstuk 7 van het VN-Handvest). Gewapende optredens als van Tanzania in Oeganda (1979), van Vietnam in Cambodja (1978), van West-Afrikaanse staten in Liberia (1990) en van geallieerde troepen in bezet Koeweit (1991) en Kosovo (1999) zijn wel aangemerkt als humanitaire interventies. Deze interventies leken echter ten minste evenzeer te zijn ingegeven door politieke overwegingen. Een risico van deze interventies is dat ze een nieuwe gewelddadige situatie in het leven roepen of dat ze leiden tot feitelijke bezetting door een vreemde macht. Interventie door VN-vredesmachten, die slechts tot doel hebben een bestand te waarborgen door strijdende partijen gescheiden te houden, lijkt het ideaal van humanitaire interventie het meest te benaderen. Vanaf de jaren negentig is het aantal humanitaire VN-interventies sterk toegenomen (o.m. voormalig Joegoslavië, Somalië, Ethiopië-Eritrea). Zie ook verantwoordelijkheid tot bescherming

huurlingen
Degenen die voor geld dienst nemen in een buitenlands leger. Een speciale rapporteur bij de VN-commissie voor mensenrechten doet studie naar huurlingen. De activiteiten van huurlingen, vooral in Afrika maar ook elders, zijn volgens zijn verslagen een bedreiging voor de zelfbeschikking van volken en een schending van mensenrechten. Ze vallen niet onder internationale mensenrechtenverdragen, maar hun daden kunnen veroordeeld worden op grond van de Geneefse verdragen.

huwelijk
Het VN-verdrag (BuPo) bepaalt vrije en volledige toestemming tot een huwelijk en gelijke rechten voor man en vrouw tijdens een huwelijk en bij ontbinding daarvan. Een werkgever mag niet eisen dat een werknemer ongehuwd blijft. Een gedetineerde mag het recht op huwelijk niet worden onthouden. Een van de schendingen van mensenrechten die vooral vrouwen treft is de dwang om vroeg te trouwen. Vooral in Aziatische landen bestaat de praktijk om meisjes soms al bij de geboorte aan een huwelijkskandidaat te beloven en het huwelijk op heel jonge leeftijd te voltrekken. Het VN-vrouwenverdrag (1979) verplicht staten tot het instellen van een wettelijke minimumleeftijd voor het huwelijk maar bepaalt niet welke leeftijd dat moet zijn. Veel westerse landen stellen die leeftijd op zestien of achttien jaar. Polygamie is het huwen met meerdere partners; het gaat bijna altijd om een man die meerdere vrouwen huwt. In westerse rechtsstelsels is polygamie bijna altijd verboden. In de Koran wordt aanbevolen met één vrouw te trouwen, maar wordt ook de vrijheid gegeven om meerdere vrouwen te nemen. Opmerkelijk genoeg bevat noch het VN-verdrag over huwelijksvrijheid uit 1962, noch het VN-verdrag (BuPo) uit 1966 een uitdrukkelijk verbod op polygamie. Zie ook schijnhuwelijk

ibrahim, hauwa
Nigeriaanse advocate die in 2005 de Sacharovprijs van het Europees Parlement kreeg. Ze is geboren in een klein dorpje waar meisjes nooit verder kwamen dan het basisonderwijs. Vooral door de steun van haar moeder bereikte ze de universiteit. Ze is een van de heel weinige vrouwelijke advocaten in het overwegend islamitische noorden van Nigeria. Ze legde zich vanaf 1999 toe op het verdedigen van degenen die onder de islamitische sharia-wetgeving waren aangeklaagd. Haar bekendste zaak werd die van Amina Lawal, een vrouw die in maart 2002 op verdenking van overspel werd veroordeeld tot de dood door steniging. In deze zaak volgde vrijspraak in hoger beroep. Ook in andere zaken slaagde Ibrahim erin een vonnis van steniging teniet te doen.

identificatieplicht
Plicht tot het overleggen van een document dat ten bewijze dient van de identiteit van een persoon. In België bestaat de plicht voor iedere Belg die ouder dan 15 jaar is. Hij moet een identiteitskaart overleggen wanneer de houder het bewijs van zijn identiteit dient te leveren. De kaart wordt uitgereikt door het bestuur van de gemeente. In Nederland bestaat sinds juni 1994 een identificatieplicht o.m. in geval van gegronde verdenking en bij financiële transacties: er mag naar een identiteitsbewijs worden gevraagd bij vreemdelingentoezicht, verdenking van zwartrijden, toegang tot voetbalstadions e.d. Op 1 januari 2005 is de identificatieplicht wet geworden; bij aanhouding is identificatie vereist voor iedereen vanaf 14 jaar, mits de politie daarvoor een gegronde reden heeft. De wet voorziet niet in afzonderlijke controles op het bezit van identiteitsbewijzen. De invoering van een algemene identificatieplicht is in Nederland altijd een omstreden onderwerp geweest. Invoering ervan is bepleit met het oog op het tegengaan van criminaliteit en illegaliteit, en als maatregel om terrorisme te bestrijden. Tegenstanders menen dat invoering leidt tot verdere discriminatie van vreemdelingen en minderheden, en een bedreiging vormt van de privacy. Zie ook vreemdelingen

igo`s
Intergouvernementele organisaties, d.w.z. organisaties van staten, zoals de VN. Tot de regionale IGO`s behoren de Raad van Europa, de Europese Unie, de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), de Arabische Liga (Arabisch Handvest) en de Afrikaanse Unie. Azië kent geen regionale IGO, wel samenwerkingsverbanden. IGO`s zijn de belangrijkste bronnen van normstelling in het internationaal recht van mensenrechten, door middel van verdragen, verklaringen, resoluties en gedragscodes. Tot hun mechanismen van implementatie behoren commissies, monitoring, algemene rapportage en speciale rapporteurs, embargo’s en een interventie (of humanitaire interventie). In de meeste IGO`s is ook een rol weggelegd voor niet-gouvernementele organisaties (ngo`s), bijv. door raadgevende bevoegdheid.

illegalen
Personen zonder verblijfstitel. Illegalen omvatten o.m. vreemdelingen wiens verblijfsvergunning is verlopen, uitgeprocedeerde asielzoekers en degenen die zonder geldige papieren het land zijn binnengekomen. Schattingen van de aantallen illegalen in Europa lopen sterk uiteen. In Nederland wordt hun aantal geschat op ten minste 40.000; zij verblijven vooral in de grote steden. Illegalen kunnen als ongewenste vreemdelingen in hechtenis worden genomen. In de praktijk volgt voor slechts weinig illegalen uitzetting, hoewel westerse regeringen daartoe steeds zeggen maatregelen te zullen nemen. Illegalen zijn uitgesloten van sociale voorzieningen, maar o.m. kerkelijke organisaties en vrijwilligersgroepen, zoals van artsen, geven vaak hulp. Medici en ziekenhuizen zijn verplicht elke patiënt met acute en ernstige klachten hulp te verlenen. Ze kunnen voor dergelijke zorg voor illegalen tot op zekere hoogte een beroep doen op speciale fondsen van de overheid. Zie ook asielzoekers; pardon; vluchtelingen

ilo
Internationale Arbeidsorganisatie, opgericht in 1919 en vanaf 1946 verbonden aan de VN. De ILO heeft als doel het bevorderen van sociale rechtvaardigheid. De besluitvorming is tripartiet: regeringen, werkgevers en werknemers zijn vertegenwoordigd. In de loop der jaren zijn binnen de ILO meer dan 180 arbeidsverdragen tot stand gekomen. Die hebben o.m. betrekking op arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, slavernij, het stakingsrecht en de vrijheid van vereniging en vergadering. Voor de controle op naleving kent de ILO een verplichte rapportage door de verdragstaten. Klachten tegen lidstaten kunnen worden ingediend door de partijen, maar ook door de Raad van Beheer, het dagelijks bestuur van de ILO. Deze raad kan ook onderzoek laten doen. De belangrijkste sanctie is openbaarmaking van de einduitspraak. Het klachtrecht speelde bijv. een rol in 1976, toen dreigende openbaarmaking van een klacht over dwangarbeid tegen Indonesië bespoedigde dat daar tienduizenden langdurig gedetineerde politieke gevangenen werden vrijgelaten. In 1990 werd de officiële Chinese vakbondsfederatie uit de ILO gezet. Belangrijke organen van de ILO zijn o.m. het Comité voor de Vrijheid van Vergadering en het Comité voor de Toepassing van Overeenkomsten en Aanbevelingen. De ILO heeft ook richtlijnen opgesteld voor het maatschappelijk verantwoord ondernemen van bedrijven. Zie ook globalisering

imf
Intergouvernementeel orgaan, verbonden aan de VN, samen met de Wereldbank opgericht in 1946; ruim 180 landen zijn lid. De centrale instelling van het internationaal geldstelsel. Doelstellingen zijn het bevorderen van economische samenwerking, stabiele wisselkoersen en beheersing van internationale geldvoorraden. Het IMF beschikt over fondsen door deelneming van aangesloten landen. Deze landen hebben trekkingsrechten, d.i. de aanspraak op bepaalde bedragen van het fonds. De vaste bewindvoerders zijn de grootste kapitaalverschaffers: de VS, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Saoedi-Arabië. De VS hebben ruim 20% van de stemmen, de ontwikkelingslanden samen 15%. Om voor een lening in aanmerking te komen kan het IMF eisen stellen aan het economisch stelsel van het land, hetgeen neerkomt op beduidende invloed van de rijke landen op de arme. Vooral de `structurele aanpassingsprogramma`s`, waarin geld wordt geleend om bijv. de begroting te versterken, hebben veel kritiek gekregen omdat ze ook ten goede komen aan repressieve regimes. Sinds eind jaren tachtig stelt het IMF zich kritischer op jegens schendingen van mensenrechten, onder meer door van de ontvangende landen garanties van `goed bestuur` te eisen. Een rapport uit 2001 noemt de bestrijding van armoede als de belangrijkste bijdrage van de IMF aan de verwezenlijking van mensenrechten. Zie ook globalisering; Wereldbank

immigratie
migranten

immuniteit
De vrijwaring van bepaalde juridische consequenties voor daden die men heeft begaan. Diplomaten genieten immuniteit, echter in een mate die afhankelijk is van het plaatselijk rechtssysteem. Het `Weens verdrag over diplomatieke relaties` (1961) verleent ambassadepersoneel alleen immuniteit met betrekking tot daden begaan uit hoofde van hun functie. In westerse landen genieten parlementsleden, ook die van het Europees Parlement, immuniteit tegen vervolging, die echter door het parlement kan worden opgeheven. Sommige groepen genieten een algemene immuniteit; kinderen kunnen bijv. niet persoonlijk aansprakelijk worden gesteld in strafrechtelijke of civiele zaken. Sommige overheden verlenen bepaalde groepen, bijv. militairen of geheime diensten, immuniteit (straffeloosheid) voor hun daden, maar dit is in strijd met het principe van persoonlijke verantwoordelijkheid voor de wet zoals vastgelegd in o.m. de principes van Neurenberg. Volgens het statuut van het Internationaal Strafhof genieten ook staatshoofden geen immuniteit tegen vervolging, zie bijvoorbeeld de zaak tegen de Chileense ex-dictator Pinochet. In België bestond enige tijd een Genocidewet (genocide) die ook aan zittende staatshoofden en leden van de regering geen immuniteit verleende voor vervolging vanwege volkenmoord en andere ernstige misdrijven, maar de strekking van die wet werd in 2003 sterk beperkt.

imperialisme
Imperialisme (van Lat. `imperium`, groot rijk) is een term voor de overheersing van kleine staten en minder machtige gebieden door grote en rijke staten. In de 16e eeuw waren o.m. Nederland, Engeland en Frankrijk dergelijke grootmachten. In de 19e eeuw kwamen daar de VS en Rusland bij. In de 20ste eeuw werd het imperialisme teruggedrongen door de dekolonisering. Aan het eind van de 20ste eeuw werden de VS vaak als een `imperialistische` macht gezien, omdat het veruit de rijkste en militair sterkste staat ter wereld is. Door hun macht kunnen de VS in de hele wereld, en vooral in de minst machtige landen, grote invloed uitoefenen op de vorming van regeringen, het voorkomen en uitbreken van oorlogen, de verdeling van de welvaart, het veiligstellen van Amerikaanse politieke en economische belangen. Belangrijke verschillen met het imperialisme uit vroeger tijden zijn echter o.m. dat ook de VS gebonden zijn aan internationale verdragen, dat democratische besluitvorming binnen de VS de macht van ondernemingen en overheid aan banden legt en dat de globalisering heeft geleid tot een groot internationaal economisch netwerk waarin ook met belangen van kleine landen rekening moet worden gehouden.

implementatie
(Van Lat: ten uitvoering brengen). Implementatie wordt onderscheiden van normstelling. Wanneer men spreekt van implementatie van bijv. de normen van mensenrechten, dan duidt men op het geheel aan mogelijkheden om die rechten concreet te maken, zoals door actie, diplomatieke druk, het instellen van commissies, systemen van rapportage, wetgeving e.d.

inburgering
In 1998 werd in Nederland de `Wet inburgering nieuwkomers` ingevoerd. Daarmee moet worden voorkomen dat immigranten, onder wie vluchtelingen, in een achterstandspositie raken. Het verplichte inburgeringprogramma bestaat uit Nederlands taalonderwijs, oriëntatie op de Nederlandse samenleving, beroepenoriëntatie en maatschappelijke begeleiding. Onder de nieuwe Vreemdelingenwet (2000) vallen ook de asielzoekers met `Vergunning voor bepaalde tijd asiel` (vluchtelingenstatus) onder de wet. Eind 2004 stelde de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie dat ongeveer 755.000 ingezetenen van Nederland voor een inburgeringcursus in aanmerking zouden komen, onder wie velen die al jaren in het land woonden. Later werd die groep aanmerkelijk verkleind.

incommunicado-detentie
Gevangenschap waarbij de gedetineerde alle contact met de buitenwereld (inclusief advocaat, arts en familieleden) wordt onthouden. Dergelijke detentie is in strijd met het VN-verdrag (BuPo), waarin het recht op communicatie met een advocaat naar keuze is vastgelegd. Zie ook gevangenen

ind
Immigratie- en Naturalisatiedienst. Deze afdeling van het ministerie van Justitie (meer speciaal van het ministerie van Vreemdelingenzaken en Integratie) is verantwoordelijk voor de asielprocedure. Het aantal medewerkers groeide in de jaren negentig van ongeveer 300 tot 2600 medewerkers, maar nam daarna af omdat de toestroom van asielzoekers sterk verminderde. Vanaf 2007 is er naast de IND een Dienst Terugkeer & Vertrek, die `de regie zal voeren over de terugkeer van afgewezen immigranten en illegalen.’ De organisatie, met 450 personeelsleden, behandelt problemen zoals die van vreemdelingen die geen reisdocumenten bezitten of om andere redenen geen laissez-passer bij een ambassade kunnen krijgen.

index on censorship
Niet-gouvernementele organisatie (ngo`s), gevestigd in Londen, die rapporteert over vervolgde schrijvers, journalisten en kunstenaars, o.m. door middel van een tijdschrift met dezelfde naam. Het blad publiceert zowel gevallen van vervolgde schrijvers als werk van gecensureerde auteurs en documentatie over censuur.

index van menselijke ontwikkeling
(Human Development Index) Een index ontwikkeld door de ontwikkelingsorganisatie van de VN, de UNDP, om een vergelijking te kunnen maken tussen de respectievelijke ontwikkeling van landen. Het cijfer dat aan elk land wordt gegeven is een combinatie van het per capita inkomen, de levensverwachting en het percentage alfabetisme, uitgedrukt in een cijfer van 0 tot 1. Daarin scoren bijv. Finland,.Denemarken, Zweden en Nederland zeer hoog (bijna 1) en zijn vooral Afrikaanse landen onderaan te vinden. De index verdeelt landen in drie groepen: hoog, middelmatig en laag ontwikkeld. De jaarlijkse rapporten worden gepubliceerd op hdr.undp.org. Zie ook levensstandaard; ontwikkelingslanden

indianen
inheemse volken

individu
Volgens de VN-verdragen van 1966 heeft ieder individu rechten en plichten. De naleving van de mensenrechten is daarmee niet alleen de plicht van staten. Het wezen van de mensenrechten is wel geformuleerd als de rechten van het individu jegens de staat, hoewel sommigen menen dat ook de collectieve rechten van volkeren en groepen tot de mensenrechten zouden moeten worden gerekend. Enkele verdragsteksten geven een individu rechtstreekse mogelijkheden om aanspraak te maken op het internationaal recht: het individueel klachtrecht is vastgelegd in het Facultatief protocol van het VN-verdrag (BuPo), het VN-verdrag tegen rassendiscriminatie, het Europees Verdrag en het Amerikaans Verdrag. Daarentegen legt het Afrikaans Handvest meer nadruk op de plichten die het individu jegens de gemeenschap heeft. Belangrijke denkers over de rechten en plichten van het individu ten opzichte van de gemeenschap zijn o.m. John Rawls en Charles Taylor. Zie ook filosofie van de mensenrechten; persoon

infanticide
Kindermoord, m.n. gebruikt in de zin van het doden van kinderen die vanwege hun sekse, lichamelijke of geestelijke afwijkingen enz. ongewenst zijn. Bepaalde politieke structuren vergroten de kans op kindermoord sterk. Het strikte eenkindbeleid van China heeft geleid tot veelvuldige moorden op pasgeboren meisjes; in sommige streken is het aantal jongens vijf keer hoger dan het aantal meisjes. In gebieden waar hongersnood heerst komt infanticide voor zowel als doelbewuste moord, als door verwaarlozing. Praktijken van genocide en massale moorden op politieke groepen (buitengerechtelijke executies) omvatten vaak infanticide. Zie ook kind; gezondheidsrechten

informatie
Informatie is: berichten, nieuws, en alles wat iets toevoegt aan wat we al wisten of verwachtten. De vrijheid van informatie is in het VN-verdrag (BuPo) omschreven als de vrijheid tot het zoeken, ontvangen en uitdragen van inlichtingen en ideeën van welke aard en in welke vorm dan ook, ongeacht grenzen. De wet kan hieraan echter beperkingen opleggingen, bijv. ter bescherming van de rechten van anderen en van de openbare orde. Schendingen van het recht op informatie heten censuur. Commerciële boodschappen vallen in de regel niet onder de vrijheid van informatie. Er zijn twijfelgevallen, zoals wanneer een actiegroep in betaalde televisiereclame een misstand aan de kaak stelt. Een bijzonder recht op informatie is, volgens het VN-verdrag (BuPo), dat van een beklaagde om op de hoogte te worden gesteld van de aard van de aanklacht en het recht op rechtsbijstand. Verscheidene westerse staten kennen een wetgeving waarin burgers het recht is verleend tot inzage in informatie van de overheid, zoals de Freedom of Information Act in de VS en Canada en de Wet openbaarheid van bestuur in Nederland. Zie ook drukpers; meningsuiting; privacy

informatietechnologie
Ook: ICT (informatie- en communicatietechnologie). Aanduiding voor het geheel van technische middelen waardoor informatie snel kan worden opgeslagen en verbreid, zoals via computers en het internet. ICT kan belangrijk bijdragen aan ontwikkeling, mensenrechten en een veiliger wereld. Zo kunnen early warnings worden gesignaleerd en verbreid die leiden tot conflictpreventie. Rapportage over mensenrechten is zeer gebaat bij het snel doorgeven van informatie, zoals via e-mail. Organisatie als Derechos en Human Rights Internet hebben zich op verspreiding van informatie over mensenrechten speciaal via internet toegelegd. Het internet is binnen enkele jaren veruit het belangrijkste kanaal geworden voor de publicatie van dergelijke rapporten. Landen die dergelijke rapportage willen tegenhouden, zoals China, hebben geregeld websites geblokkeerd of e-mailverkeer gecensureerd. ICT maakt het ook mogelijk grote hoeveelheden gegevens (data) op te slaan en systematisch te onderzoeken, zoals nodig is voor bijv. het voorkomen van ziekten, epidemieën en milieurampen. Kleinschalig gebruik van informatietechnologie leidt er bijv. toe dat boeren op de hoogte blijven van de prijzen die voor hun producten in een naburige marktstad worden betaald, zodat zij sterker komen te staan tegenover tussen personen. Het gebruik van internet groeit snel. In 2002 waren er wereldwijd naar schatting 605 miljoen gebruikers, begin 2007 waren het er meer dan 1,1 miljard. Daaronder waren er ruim 300 miljoen in Europa, maar slechts 33 miljoen in Afrika.

inheemse volken
(Eng: indigenous peoples, Sp: indigenas). Aanduiding voor bevolkingsgroepen die een bepaald grondgebied bewoonden voordat daar kolonisten of immigranten kwamen wonen. Wereldwijd worden er 250-300 miljoen mensen toe gerekend. Inheemse volken zijn vaak bedreigd of zelfs uitgemoord. Vaak komen zij nog altijd met de nieuwkomers in conflict over landrechten, gebruik van de eigen taal, deelname aan bestuur, respect voor eigen tradities en wetten e.d. De meeste inheemse volken zijn nu minderheden binnen de staat, maar sommigen zijn naar aantal een meerderheid, zoals de Maya in Guatemala. De rechten van inheemse volken zijn pas in recente jaren erkend. Het belangrijkste verdrag is het ILO-verdrag (no. 169) over inheemse en tribale volken in onafhankelijke landen. De VN-werkgroep voor inheemse volken werkt aan een `Universele verklaring van de rechten van inheemsen`. Ook in bijv. het ontwerp van ‘VN-richtlijnen voor mensenrechten en behoeve van bedrijven’ wordt gewezen op de landrechten en andere rechten van inheemse volken. Veel aandacht voor inheemsen bestaat bij de Unesco. Problematisch blijft dat niet alle traditionele aanspraken kunnen worden omgezet in eigendom volgens internationale normen en dat niet alle traditionele gebruiken (die wreed en discriminerend kunnen zijn, zoals riten van inwijding in de gemeenschap) stroken met universele normen van mensenrechten. De Guatemalteekse Rigoberta Menchú Tum kreeg voor haar werk voor inheemse volken in 1992 de Nobelprijs voor de vrede.

inkomensongelijkheid
De inkomensongelijkheid binnen een land wordt gemeten met o.m. de Gini-index, die een cijfer toekent van 0 tot 1 – bij 0 is er volledige gelijkheid van inkomens. De Gini-coëfficiënt is bijv. 0,41 in de VS, 0,30 in Nederland en 0,51 in Nigeria. Een andere maatstaf is het percentage van het inkomen dat wordt verdiend door de 10 procent van de bevolking met het laagste inkomen. De cijfers daarvoor zijn: VS 1,8; Nederland 3,3; Nigeria 1,6. De inkomensongelijkheid is meestal groter in ontwikkelingslanden dan in de ontwikkelde landen: in straatarme landen, vooral die in Afrika, is de maatschappelijke en politieke elite vaak zeer rijk. In West-Europa was er vanaf de jaren vijftig een tendens tot afnemende binnenlandse inkomensongelijkheid, maar vanaf de jaren tachtig groeide die ongelijkheid. De verschillen tussen landen zijn veel groter, en groeiende (armoede). Een grote inkomensongelijkheid is een bedreiging voor de fundamentele rechten en de welvaart. Ze leidt tot de uitsluiting van bevolkingsgroepen, bedreiging van de gezondheidsrechten, geweld dat wordt ingezet door rijken tegen armen en als reactie daarop geweld van de armen, economische ontwrichting door sterke verschillen in koopkracht, enz. Pas in recente jaren is gewezen op het belang van onderzoek naar inkomensongelijkheid binnen families en gemeenschappen: het blijkt dat bijna overal vrouwen veel minder inkomen hebben dan mannen. Zo verdienen vrouwen in Nederland gemiddeld maar 37 procent van wat mannen verdienen, omdat hun werk minder wordt betaald, omdat ze alleen voor minder betaald werk in aanmerking komen en omdat ze meer in deeltijd werken.

inmenging
1. Tussen staten: veel regeringen hebben buitenlandse bemoeienis met de situatie van de mensenrechten in hun land van de hand gewezen als `inmenging in binnenlandse aangelegenheden`. Op grond van het VN-handvest wordt bemoeienis met de mensenrechten echter door rechtsdeskundigen beschouwd als een legitieme vorm van internationale betrokkenheid. Artikel 13 noemt als een bevoegdheid van de VN het `meewerken aan de verwezenlijking van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden voor allen`. Het Handvest laat echter geen ruimte voor gewapende interventie of dwangmaatregelen, behoudens goedkeuring van de Veiligheidsraad (interventie; humanitaire interventie). 2. In het privé-leven, privacy.

integratie
In het maatschappelijk leven is integratie een term voor de mate waarin verschillende bevolkingsgroepen in staat zijn duurzaam samen te leven. In Nederland en België verwijst de term vooral naar de verhouding tussen ingezeten en niet-blanke ingezetenen of allochtonen. Integratie kan variëren van geheel gemengde samenlevingsverbanden tot een wederzijdse tolerantie van gescheiden levende groepen. De multiculturele samenleving kan sterk geïntegreerd zijn of juist de nadruk leggen op het ‘behoud van de eigen identiteit’. De mensenrechten bevatten vele bepalingen tegen discriminatie op grond van huidskleur, taal of ras, maar spreken zich niet uit over de wenselijkheid van bepaalde vormen van integratie. Integratie kan o.m. worden bevorderd door een programma van inburgering.

integriteitrechten
Rechten op bescherming van de persoon en zijn vrijheden, m.n. vrijheid van meningsuiting; vrijwaring van marteling, doodstraf, buitengerechtelijke executie en verdwijning; habeas corpus; en privacy. Deze worden ook wel fundamentele rechten genoemd, hoewel die categorie meestal breder wordt geformuleerd.

inter-parlementaire unie
Niet-gouvernementele organisatie (ngo`s), opgericht in 1889, van parlementariërs uit meer dan honderd landen, met een speciaal comité voor onderzoek naar schendingen van de mensenrechten van parlementariërs. In het jaar 2000 had dat onderzoek betrekking op bijna 200 parlementariërs in 31 landen. Een bekende parlementariër die tot gevangenisstraf werd veroordeeld vanwege het uiten van haar mening is de Turks-Koerdische Leyla Zana, die van 1994 tot 2004 gevangen zat. Zie ook parlement

internationaal hof van justitie
(Ook genoemd: Internationaal Gerechtshof) Het belangrijkste juridische orgaan van de VN, ingesteld in 1946 en zetelend in het Vredespaleis in Den Haag. Het bestaat uit 15 rechters gekozen door landengroepen binnen de VN; vonnissen worden bij meerderheid van stemmen geveld. Het hof spreekt recht over geschillen tussen staten, indien die staten daartoe rechtsbevoegdheid verleend hebben. In een facultatief protocol kan een staat vastleggen dat zij de rechtspraak in bepaalde categorieën als bindend aanvaardt. Bij niet-naleving van een vonnis kan men een beroep doen op de VN-veiligheidsraad. Het Internationaal Hof spreekt recht over staten, het Internationaal Strafhof over individuen. De Nederlander Peter Kooijmans is een van de rechters van het Internationaal Hof.

internationaal recht
Dit recht is ten eerste het straf- en privaatrecht tussen staten (ook volkenrecht genoemd), ten tweede het recht dat een werking heeft boven die van nationaal recht. De mensenrechten die in internationale verdragen zijn vastgelegd vallen onder de laatste categorie. In sommige staten geldt dat internationaal recht pas geldig is nadat de staat de bepalingen in de eigen wetgeving heeft opgenomen, in andere staten wordt aan internationaal recht een rechtstreekse werking toegekend. Ook verklaringen van de VN en andere intergouvernementele organisaties die geen bindend karakter hebben (verdragen) kunnen als een vorm van gewoonterecht toch tot de algemeen aanvaarde rechtsnormen gaan behoren. De term `internationaal recht` werd voor het eerst gebruikt door de Britse filosoof Jeremy Bentham (1748-1832) in 1780; eerder werden al ideeën ontwikkeld door Hugo de Groot (1583-1645), op grond van het natuurrecht en het Romeinse ius gentium (recht der volken). Modern internationaal recht heeft niet alleen betrekking op staten, maar ook op internationale en regionale organen, politieke lichamen en zelfs, met name wat de mensenrechten betreft, op individuele burgers. Voorbeelden zijn de VN-verdragen van 1966, het Genocide-verdrag, de Geneefse verdragen inzake humanitair oorlogsrecht en het VN-verdrag tegen marteling. Regionale mensenrechtenverdragen zijn het Europees Verdrag, het Amerikaans Verdrag en het Afrikaans Handvest. Een Arabisch Handvest is in ontwikkeling. Het internationaal recht is bij uitstek een vorm van recht die erge omnes geldt, d.

internationaal strafhof
(Eng: International Criminal Court, ICC) Het Statuut van Rome, door de VN aanvaard 1998, stelde het Internationaal Strafhof in; 128 artikelen regelen de grondslag, rechtsmacht, bevoegdheden en procesorde van het hof. Ze leggen ook algemene beginselen van strafrecht vast, bepalen de internationale rechtshulpverplichtingen van staten, de financiering van het hof en de mogelijkheden tot wijziging van het statuut. Het Strafhof, gevestigd in Den Haag, is in 2003 met zijn werkzaamheden begonnen nadat zestig landen het statuut hadden bekrachtigd. Luís Moreno Ocampo werd benoemd als aanklager. Het Strafhof zal rechtspreken over genocide, misdrijven tegen de menselijkheid (mits die deel uitmaken van een `wijdverspreid of systematisch patroon`) en ernstige schendingen van de Geneefse verdragen (oorlogsmisdrijven). Het is ook bevoegd tot rechtspraak over de misdaad van agressie, maar een definitie van dat begrip is nog niet vastgesteld. Het Strafhof heeft geen terugwerkende bevoegdheid en kan dus niet over zaken uit het verleden oordelen. Het komt uitsluitend in actie als het nationale juridisch apparaat niet kan of wil rechtspreken. Het kan alleen personen berechten, geen staten of organisaties. In maart 2006 verscheen de Congolees Thomas Lubanga als eerste verdachte voor het Internationaal Strafhof. Hij werd beschuldigd van het ronselen en inzetten van >kindsoldaten in de Democratische Republiek Congo. Zie ook universele jurisdictie

internationaal strafrecht
Regels betreffende misdrijven volgens internationaal recht. Dit recht kan worden gesproken door internationale tribunalen, door het Internationaal Strafhof en door nationale rechters op basis van het beginsel van universaliteit van jurisdictie. Staten zijn echter in de regel niet verplicht vreemde strafwetgeving binnen hun grondgebied te eerbiedigen. In verdragen met betrekking tot piraterij en marteling is wel vastgelegd dat staten ook verantwoordelijken van andere nationaliteiten kunnen berechten.

international alert
Niet-gouvernementele organisatie (ngo`s), opgericht door o.m. Martin Ennals, met als doel preventie, door bemiddeling in conflicten die tot ernstige schendingen van mensenrechten kunnen reiken. De organisatie gaat af op `early warnings` en werkte o.m. in Burundi, Rwanda, Sri Lanka, de Filippijnen en Midden-Amerika. Het hoofdkantoor is in Londen.

international crisis group
Een onafhankelijke organisatie met vertegenwoordigingen en onderzoekers in alle delen van de wereld die vooral via internet early warnings uitstuurt voor gewapende conflicten en oorlog, en ijvert voor preventie. In het bestuur hebben vele prominenten zitting, waaronder voormalige premiers en ministers. De IGC brengt maandelijks een wereldwijd overzicht uit, vergezeld van aanbevelingen aan de internationale gemeenschap.

international law commission
Een orgaan opgericht in 1949 door de VN om het internationaal recht te bestuderen en uit te werken. De commissie bestaat uit 25 deskundigen, voorgedragen door regeringen. De commissie hield zich o.m. tientallen jaren bezig met de definitie van agressie, en verder met ontwerpteksten van vele internationale verdragen.

internationale gemeenschap
Algemene aanduiding voor alle staten en hun inwoners, die krachtens internationale verdragen tot taak hebben de beginselen van mensenrechten en humanitair recht (Geneefse verdragen) te beschermen. Vaak wordt de internationale gemeenschap gelijk gesteld aan de organisatie van de VN. Zie ook gemeenschap

internationale rechtspraak
Deze is gebaseerd op beginselen en verdragen van het internationaal recht. Tot de jaren negentig waren de enige gevallen van rechtspraak door een internationale rechtbank die van de militaire tribunalen van Neurenberg (1945-46) en Tokio (1946-48). Na de Tweede Wereldoorlog koesterden velen nog de hoop op een permanent internationaal tribunaal, maar de stap daartoe werd lange tijd niet gemaakt. Lange tijd was het enige internationaal rechtsprekend lichaam het Internationaal Hof van Justitie, dat echter geen andere sancties kan opleggen dan die door de betrokken partijen aanvaard worden. Verder zijn er twee regionale rechtbanken, het Europese Hof voor Mensenrechten en het Inter-Amerikaanse Hof (Amerikaans Verdrag), resp. voor het rechtsgebied van de Raad van Europa en dat van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS). Staten die de rechtspraak van deze hoven hebben erkend hebben zich verplicht de uitspraken na te leven. In de jaren negentig ontstonden internationale tribunalen voor voormalig Joegoslavië en Rwanda, en in 1998 werd het Statuut van het Internationaal Strafhof aanvaard. Een bijzondere vorm van internationale rechtspraak is gebaseerd op de universaliteit van jurisdictie, waarbij een land recht spreekt over misdrijven die door buitenlanders in het buitenland zijn begaan.

internationale tribunalen
Het VN-tribunaal voor voormalig Joegoslavië (1993) is in Den Haag gevestigd, het Rwanda-tribunaal (1994) is gevestigd in Arusha, Tanzania. De tribunalen kunnen rechtspreken over oorlogsmisdrijven (Geneefse verdragen), misdrijven tegen de menselijkheid, genocide en de misdaad van agressie. Voor beide tribunalen was er tot 2003 dezelfde aanklager, een functie die vervuld werd door Richard Goldstone, Louise Arbour en Carla Del Ponte. In 2003 werd Hassan Bubacar Jallow aanklager van het Rwanda-tribunaal, Del Ponte van het Joegoslavië-tribunaal (tot 2007). De Italiaanse jurist Antonio Cassese was de eerste voorzitter van het Joegoslavië-tribunaal. Er kwamen ook internationale tribunalen voor Sierra Leone (2000) en Cambodja (2003). Het Internationaal Strafhof, dat in 2003 zijn werkzaamheden begon, zal de behoefte aan aparte internationale tribunalen doen verdwijnen. Internationale organisaties, zoals de ILO, hebben eigen tribunalen. Niet-gouvernementele organisaties belegden tribunalen die echter een symbolische en geen bindende juridische betekenis hadden, zoals de tribunalen vernoemd naar Bertrand Russell.

internetcensuur
De organisatie Verslaggevers zonder Grenzen publiceert geregeld over landen waar internet op grote schaal wordt gecensureerd. Voorbeelden: in Birma zijn internetaansluitingen zo duur dat het militaire regime alleen internetcafés in de gaten hoeft te houden (die geraadpleegde pagina`s elke vijf minuten opslaan). In Iran zegt het ministerie van Informatie honderdduizenden sites te blokkeren, vooral als die over seks gaan of onafhankelijk nieuws bieden. Veel bloggers zijn in de gevangenis beland. Noord-Korea weigerde lange tijd op internet te worden aangesloten. Een paar duizend bevoorrechte mensen kunnen inmiddels surfen op een zwaar gecensureerde versie. In Saudi-Arabië zegt de Internet Service Unit 400.000 sites te blokkeren om burgers te beschermen; die sites zouden beledigend zijn of islamitische principes en sociale normen schenden. Tunesië hanteert een effectief censuursysteem dat alle oppositiepublicaties en veel nieuwssites blokkeert; cyberdissidenten zijn gevangengezet. In Turkmenistan zijn aansluitingen thuis verboden en zijn er geen internetcafés. In Vietnam filtert de internetpolitie `subversieve` inhoud, ze bespioneert internetcafés en arresteert cyberdissidenten. De internetcensuur wordt in veel landen ondersteund door westerse technologie. Zo had, in 2006, Telecom Italia een derde in handen van Etecsa, de verantwoordelijke voor internetcensuur in Cuba. Provider Wanadoo bood breedbandinternet aan in Tunesië, waar Secure Computing (met hoofdkantoor in Californië) internetfilters levert.

interventie
Bemoeienis met de interne aangelegenheden van een staat op grond van principes van internationaal recht, gewoonterecht, humanitaire overwegingen e.d. Indien interventie op deze gronden gerechtvaardigd kan worden is er geen sprake van inmenging. In het internationaal recht is interventie de aanduiding van de bemoeienis van een staat met een conflict tussen twee andere staten. Volgens Hugo de Groot (1583-1645) was inmenging toegestaan ingeval van ernstige schendingen van mensenrechten, de zgn. humanitaire interventie. Volgens hedendaags internationaal recht zijn interventies geoorloofd volgens de voorwaarden van de VN-veiligheidsraad, indien de internationale vrede en veiligheid worden bedreigd. Interventies kunnen de vorm aannemen van gewapende interventie, zoals in door Irak bezet Koeweit in 1991 en in Kosovo in 1999. Niet-gewapende vormen zijn o.m. sancties, boycot en embargo. Interventies van het buitenland in Afrika kwamen vooral van de zijde van Frankrijk. In Tsjaad, onafhankelijk sinds 1960, zijn sindsdien verscheidene regeringen ten val gebracht dan wel aan de macht geholpen met steun van Franse troepen. Ook de regeringen van Kameroen, Togo, Gabon, Rwanda en Zaïre werden door interventies van Frankrijk en andere westerse mogendheden militair gesteund. Zuid-Afrika infiltreerde in de jaren tachtig o.m. in Angola, Mozambique en het protectoraat Namibië. Cubaanse troepen waren gestationeerd in Angola. De VS intervenieerden veelvuldig in Latijns Amerika, op grond van de `Monroe-doctrine` die interventies rechtvaardigde als een vorm van verdediging van belangen in de `eigen regio` van de VS.

irak, nederlandse troepen in
Amnesty neemt geen standpunt in vóór of tegen de deelname van Nederlandse troepen in vredeshandhaving en wederopbouw in Afghanistan en Irak. Wel vindt Amnesty dat aan die deelname eisen moeten worden gesteld. Die eisen zijn o.m. verwoord in een brief die Amnesty, voordat Nederland in 2003 besloot deel te nemen aan de stabilisatiemacht in Irak, schreef aan de regering. Amnesty stelde daarin dat Nederland verplichtingen op het terrein van de mensenrechten moet kunnen waarmaken. Amnesty stelt dat Nederland van landen die bijdragen aan de internationale troepenmacht in Irak de garantie moet krijgen dat zij zich in de praktijk volledig houden aan al de internationale verplichtingen en de normen van mensenrechten en humanitair recht. Gegarandeerd moet zijn dat door de bezettende mogendheden voedsel, water en medische zorg wordt verstrekt aan de Iraakse burgers, en dat internationale humanitaire organisaties zonder belemmeringen hun werk kunnen doen.De bezettende mogendheden moeten bij het handhaven van de openbare orde de bescherming van de mensenrechten centraal stellen. Als het gebruik van geweld daarbij noodzakelijk zou zijn, dient dat in alle gevallen proportioneel te zijn en specifiek op het doel gericht. Zij die zich in het verleden in Irak schuldig hebben gemaakt aan ernstige schendingen van mensenrechten moeten daarvoor worden gestraft. Berechting - in wat voor vorm die ook zal plaatsvinden - moet altijd voldoen aan internationale normen voor een eerlijk proces. De doodstraf mag nooit worden opgelegd.

islam
Godsdienst waarvoor de grondslag werd gelegd door de profeet Mohammed (570-632). Het woord islam betekent onderwerping of overgave aan God, Allah, en is gebaseerd op het boek van de Heilige Koran, dat aan Mohammed werd geopenbaard. De islam breidde zich in de eerste eeuwen uit van Spanje tot ver in Azië, maar werd in de 16e-17e eeuw teruggedrongen. In de tweede helft van de 20e eeuw, toen de landen van het Midden-Oosten weer onafhankelijk werden, kwam er een nieuwe opleving waarin de islam zich ook als politieke kracht ontwikkelde. Als zodanig is de islam nu een dominante of belangrijke factor in het Midden-Oosten, Midden- en Zuid-Azië, Indonesië, Noord-Afrika en in gemeenschappen van immigranten in het Westen. Als een belangrijk manco in de ontwikkeling van de islamlanden wordt vaak gezien dat er geen sprake is geweest van een kritische stroming zoals de 18e-eeuwse Verlichting in Europa – of beter gezegd, dat pogingen van vrijdenkers om tot zo`n verlichting te komen door de machthebbers zijn onderdrukt. De islam telt wereldwijd ongeveer een miljard aanhangers. Er zijn vele stromingen in de islam, de bekendste zijn die van de sjiieten en de soennieten. Islamitische ideeën over mensenrechten benadrukken de absolute gelijkheid van mensen, ongeacht ras, religie, nationaliteit of status. Volgens de Koran is geen volk superieur aan enig ander. De mens is heilig en mag niet worden gedood, behalve als uitvloeisel van een wettig proces. Er bestaat geen dwang in religie en de verscheidenheid van religies is door God gegeven.

isolatiefolter
Gevangenisregimes kennen in de regel isolatie, d.i. het apart opsluiten van gevangenen als disciplinaire straf of omdat zij een bedreiging voor anderen vormen. Isolatie wordt ook toegepast in psychiatrische instellingen. Isolatie, bijv. van gevangenen en psychiatrische patiënten (separatie genoemd) is gerechtvaardigd wanneer de noodzaak daartoe aantoonbaar is, er geen sprake is van discriminerende of wrede behandeling en de beslissing bij een rechter kan worden aangevochten. Het langdurig isoleren van gevangenen in centra voor maximale veiligheid (Eng: maximum security prisons), zoals van de Duitse RAF-gevangenen in de jaren zeventig, heeft aanleiding gegeven tot klachten over isolatiefolter, d.i. het stelselmatig onthouden van sensore prikkels als natuurlijk licht en geluid en van omgang met andere mensen. Gevolgen van isolatiefolter zijn o.m. algemene pijngevoelens, desoriëntatie, concentratieverlies, slapeloosheid en waandenkbeelden. Amnesty International voert actie tegen isolatiefolter als een vorm van marteling.

jahangir, asma (1952)
Ze werkte als advocate voor mensenrechten in Pakistan en opende in 1981, samen met haar zus Hinah Jilani, een centrum voor juridische hulp aan en opvang van vrouwen die waren mishandeld. De zussen stichtten ook, in 1986, de Pakistaanse mensenrechtencommissie. Jahangir is speciale rapporteur van de VN op het terrein van buitengerechtelijke executies. In 2002 kreeg ze de Nederlandse Geuzenpenning.

jihad
(Arabisch: `strijd`, ook geschreven als djihaad) Heilige oorlog uit naam van de islam gericht tegen ketters en aanhangers van andere godsdiensten. De term komt niet voor in de Koran. Historische voorbeelden zijn de verovering van het Midden-Oosten in de eerste eeuwen van de islam en de strijd tegen de kruisvaarders. De term wordt gebruikt in landen van de islam voor de strijd tegen `ongelovigen`, vooral westerse mogendheden en invloeden; het geweld was met name gericht tegen Israël en de VS. Zie ook terrorisme

jilani, hinah (1953)
Ze werkte als advocate voor mensenrechten in Pakistan en opende in 1981, samen met haar zus Asma Jahangir, een centrum voor juridische hulp aan en opvang van vrouwen die waren mishandeld. De zussen stichtten ook, in 1986, de Pakistaanse mensenrechtencommissie. Jilani is speciale rapporteur van de VN voor mensenrechtenverdedigers.

joesoepova, lida
Zij is sinds 2000 de voorzitter van de afdeling Tsjetsjenië, met hoofdkantoor in Grozny, van de Russische mensenrechtenorganisatie Memorial. Zij verzorgt rechtshulp en ondersteunt slachtoffers die klachten willen indienen tegen de Russische regering. In Tsjetsjenië was in 1994-1996 en sinds 1999 een bloedig conflict gaande, waarbij het Russische leger met groot geweld optreedt tegen vermeende terroristen en degenen die onafhankelijkheid van de deelrepubliek eisen. Het aantal doden sinds 1994 wordt geschat op enkele tienduizenden. Op grote schaal is gemarteld door Russische soldaten, o.m. in de `filtratiekampen` waar zogenaamd wordt onderzocht of gevangenen tot terroristische groepen behoren. Het Tsjetsjeense verzet ging vooral vanaf 2002 geregeld over tot zelfmoordaanslagen. Joesoepova kreeg in 2004 de mensenrechtenprijs vernoemd naar Martin Ennals.

johannes wier stichting
Mensenrechtenorganisatie van en voor artsen, tandartsen, verpleegkundigen en paramedici, opgericht in 1986. Het landelijk bureau is in Amersfoort. Bij veel mensenrechtenschendingen spelen medische aspecten een rol. Ook zijn gezondheidswerkers direct soms betrokken zijn bij mensenrechtenschendingen, zowel in de rol van dader als van slachtoffer..De stichting heeft werkgroepen voor o.m. medisch-ethische dilemma`s in noodhulp en humanitaire interventie, forensisch onderzoek, de gezondheidszorg voor illegalen en de begeleiding van hongerstaking. Zie ook gezondheidsrechten

joinet, louis
Franse rechtsgeleerde. Hij was werkzaam als rechter en adviseur van de minister-president. Hij was lid van o.m. de VN-subcommissie en de VN-werkgroep voor willekeurige gevangenschap, en was VN-afgevaardigde voor de mensenrechten in Haïti. Voor de VN maakte hij een studie van straffeloosheid en stelde voor het tegengaan daarvan een reeks aanbevelingen op die naar hem de `Joinet-beginselen` worden genoemd.

joodse geloof
De joodse opvatting over mensenrechten gaat terug op de oudtestamentische idee dat de wereld voor de mens geschapen is en dat ieder individu voor de wereld verantwoordelijkheid draagt. Ieder individu is uniek en daarom is tirannie uit den boze. Het joodse volk kent een lange geschiedenis van lijden, slavernij en verdrukking. Dit drukte een stempel op traditionele beginselen van hulpvaardigheid, opvang van vluchtelingen, voorkeur voor morele bovenwettelijke beginselen en voorkeur voor verzoening boven straf. Sinds de oudheid bestaat het gebruik dat een gemeenschap zich inzet om gevangenen vrij te kopen. De joodse uittocht uit de slavernij in Egypte onder leiding van Mozes, zoals beschreven in het bijbelboek Exodus, leidde tot een besef van zelfbeschikking waarnaar o.m. de opstellers van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring (1776) verwezen. De joodse wetgeving (thora) is de verzameling van alle regels en richtlijnen die zijn vervat in de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse bijbel, de Pentateuch. Het huidige joodse recht, in Israël en bij joodse gemeenschappen in de diaspora, regelt religieuze, juridische en sociale aspecten van het leven van joden. Een jood is volgens dat recht iemand die van een joodse moeder afstamt of die tot het jodendom is bekeerd. Het recht wordt niet alleen bestudeerd en uitgelegd door rabbi`s, maar ook door individuele geleerden. Tot de mensenrechtenverdedigers met een uitgesproken joods-religieuze achtergrond behoren Janusz Korczak, Jacobo Timerman, Elie Wiesel en Simon Wiesenthal.

journalisten
De rechten en beroepscodes van journalisten zijn minder nauw omschreven dan die voor andere beroepsgroepen als medici, juristen of politie, omdat het recht zich journalist te noemen of journalistiek werk te doen in de meeste landen niet wettelijk is vastgelegd. Men spreekt wel van de beroepsethiek van journalisten, en doelt dan op principes van eerlijke berichtgeving, hoor en wederhoor, het achterwege laten van misleiding en dwang bij het inwinnen van informatie, bescherming van de goede naam van personen e.d. Verschoningsrecht (het recht de namen van bronnen niet te noemen) is in Nederland voor journalisten niet wettelijk vastgelegd. De Nederlandse Raad voor de Journalistiek, opgericht in 1960, is een beroepsorganisatie die uitspraken doet over overschrijding van normen van journalistieke ethiek, maar geen sancties kan treffen. Journalisten zijn voor mensenrechtenorganisaties vaak een belangrijke, en soms de enige bron. Veel journalisten zijn slachtoffer geworden van politiek geweld en van velerlei maatregelen van censuur. De aandacht gaat vooral uit naar buitenlandse correspondenten, maar binnenlandse journalisten in risicolanden lopen veel groter gevaar. Organisaties als de Internationale Federatie van Journalisten, Article 19, Reporters sans Frontières, het Amerikaanse Committee to Protect Journalists, Freedom House en het Britse tijdschrift Index on Censorship doen verslag van geweld en maatregelen van censuur jegens journalisten. Verscheidene nationale afdelingen van Amnesty International hebben een beroepsgroep van journalisten die actie voeren ten behoeve van bedreigde collega`s.

justitia et pax
Niet-gouvernementele organisatie (ngo`s), voortgekomen uit de rooms-katholieke kerk, die zich inzet voor mensenrechten, vrede, vrijheid van godsdienst en ontwikkeling. Vooral in diverse Latijns-Amerikaanse landen heeft Paz y Justicia een leidende rol gespeeld in de rapportage over schendingen van mensenrechten en in processen van verzoening. De Nederlandse afdeling is gevestigd in Den Haag.

kandic, natasa
Ze is directeur van het Centrum voor Humanitair Recht in Belgrado. In de jaren negentig onderhield ze, met groot persoonlijk risico, contacten tussen mensenrechtengroepen in Belgrado en Kosovo. Ze heeft talloze schendingen van mensenrechten in de regio gedocumenteerd en geijverd voor rechtshulp aan gevangenen van elke nationaliteit. Haar werk werd bekroond o.m. met de prijs genoemd naar Martin Ennals.

kastelozen
dalits

kerkasiel
Het verlenen van asiel aan voortvluchtigen, vluchtelingen en asielzoekers in een kerk, gebaseerd op een bijbelse uitspraak (Exodus 21:13) waarin iemand die onopzettelijk heeft gedood asiel wordt verleend om te ontkomen aan bloedwraak. Het principe werd in de 6e eeuw bepleit en in praktijk gebracht door bisschop Gregorius van Tours. Tot in de 17e eeuw werd de kerk vaak als vrijplaats gebruikt. In 1986 verklaarden de Groningse en later de Nederlandse Raad van Kerken dat kerkgebouwen voor vluchtelingen konden worden opengesteld. Geregeld verblijven groepen asielzoekers en uitgeprocedeerden voor korte of langere tijd in kerken. Vooral de vluchtelingenorganisatie INLIA heeft zich voor kerkasiel ingezet. De Nederlandse overheid heeft meermalen verklaard zich niet door kerkasiel gebonden te achten, maar gedwongen uitzetting uit kerken is achterwege gebleven. In de VS heeft de Sanctuary-beweging op grote schaal kerkasiel verleend aan vooral vluchtelingen uit Midden-Amerika. De christelijke activiste Stacey Merkt werd in 1987 door Amnesty International geadopteerd als gewetensgevangene, nadat ze tot gevangenisstraf was veroordeeld voor het verlenen van kerkasiel aan vluchtelingen uit Midden-Amerika. Zie ook asiel; vluchtelingen

keuze, vrijheid van
Verdragen en verklaringen noemen de vrijheid van keuze betreffende o.m. geloof en godsdienst, rechtsbijstand, partner voor een huwelijk, werk en woonplaats (bewegingsvrijheid). Zie ook ethiek

khan, irene (1956)
Sinds 2001 de secretaris-generaal van Amnesty International, de eerste vrouw en eerste moslim in die functie. Ze is geboren in Bangladesh en studeerde internationaal recht in Engeland en de VS. In 1979 ging ze werken bij de Internationale Commissie van Juristen, in 1980 werd ze juridisch medewerker bij de UNHCR. Voor UNHCR werkte ze onder meer in Genève, India, Macedonië en Kosovo. In Amnesty International heeft ze zich vooral ingezet voor de uitbreiding van het werkterrein naar de bestrijding van discriminatie en van geweld tegen vrouwen. In 2002 kreeg ze in Engeland de Pilkingtonprijs voor `vrouw van het jaar`. In 2006 kreeg ze de Sydney Peace Prize.

kiesrecht
Volgens het VN-verdrag (BuPo) houdt het kiesrecht in: deel te nemen aan de behandeling van openbare aangelegenheden, rechtstreeks of door middel van vrijelijk gekozen vertegenwoordigers, zoals in een parlement; en te stemmen (actief kiesrecht) en gekozen te worden (passief kiesrecht) in periodieke gelijkwaardige verkiezingen met geheime stemming. Voorwaarde voor een democratisch kiesrecht zijn geheimhouding en de mogelijkheid een echte keuze te doen. In Nederland mogen ook gedetineerden (bij volmacht) stemmen maar kan kiesrecht worden onthouden aan degenen die wegens geestelijke stoornis onder curatele staan. In de 19e eeuw kregen steeds grotere groepen kiesrecht, maar tot het begin van de 20e eeuw was kiesrecht bijna overal voorbehouden aan mannen, en vaak slechts aan de meer welgestelden onder hen. In de golf van democratisering vond sinds 1989 in tientallen landen in Oost-Europa en de Derde Wereld de (her)instelling plaats van het algemeen kiesrecht in vrije en geheime verkiezingen. Vrouwen kregen in Nederland kiesrecht in 1922, in België in 1948. In Zwitserland is vrouwenkiesrecht pas algemeen geworden in 1991. In Koeweit mogen mannen wel, maar vrouwen niet stemmen. Er is geen kiesrecht in enkele Arabische landen, zoals Saudi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten, Brunei en Qatar, maar in al die landen zijn verkiezingen op althans lokaal niveau in voorbereiding. In landen als China en Cuba zijn nationale verkiezingen helemaal voorgekookt, maar voor plaatselijk bestuur is steeds meer de mogelijkheid van een echte keuze.