Kopie van `Iconografische thema`s`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Iconografische thema`s
Categorie: Kunst, muziek en cultuur
Datum & Land: 16/04/2007, NL
Woorden: 24


Aphrodite - Venus
Venus, of Aphrodite, is de godin van de liefde en vruchtbaarheid. Bij Homerus is Aphrodite de dochter van Zeus en Dione. Hesiodos vertelt een ander verhaal: bij hem wordt zij geboren uit het schuim van de zee. Venus is de moeder van Amor. De Drie Gratiën zijn haar dienaressen. Enkele van haar attributen zijn een paartje duiven of zwanen, de schelp, een gordel, toorts of brandend hart.

Apollo
Apollo is de zoon van Zeus en Leto en tweelingbroer van Artemis-Diana. Hij vervult veel verschillende functies, maar ze zijn samen te vatten als 'bewaker van de wereldorde'. Als zonnegod (Phoebos Apollo, de 'stralende') zorgt hij voor een ordelijke opeenvolging van dag en nacht, en op aarde heeft hij invloed op de politiek en de rechtsgang via zijn orakel in Delphi. Apollo grijpt ook direct in het leven van de mens in: straffend (met zijn pijlen brengt hij de pest, bijvoorbeeld in het Griekse kamp tijdens de Trojaanse oorlog).

Bacchus - Dionysos
Bacchus, of Dionysos, staat algemeen bekend als de god van de wijn, maar was oorspronkelijk een vruchtbaarheidsgod, vereerd in de vorm van een stier of bok, wiens riten gepaard gingen met uitzinnige orgieën waarbij het dier aan stukken werd gereten en rauw verslonden. Bacchus wordt gewoonlijk afgebeeld als naakte jongeling, met een kroon van wingerdbladeren en druiven, en in zijn hand een thyrsus, en soms omrankt met klimop. Vaak is hij dronken. Bacchus wordt vergezeld door maenades of bacchantes, zijn vrouwelijke vereerders.

Batseba
In II Samuel 11:2-27 wordt verteld hoe koning David verliefd werd op Batseba, de vrouw van zijn legeraanvoerder Uria. Hij liet haar naar zijn paleis brengen en bedreef de liefde met haar. David zorgde er vervolgens voor dat Uria sneuvelde in de strijd en trouwde met Batseba. Batseba was zwanger geraakt, en beviel van een kind dat slechts enkele dagen leefde. Daarna kregen zij een tweede kind, Salomo, die David op zou volgen op de troon.

Catharina van Alexandrië
Koningin Catharina van Alexandrië leefde in de 4e eeuw. Zij wordt vereerd als martelares en patrones van onderwijs en geleerdheid, en wagenmakers en molenaars. Zelf zou ze op zeer jonge leeftijd al veel kennis hebben vergaard. Catharina werd gemarteld op een foltertuig bestaande uit vier wielen met ijzeren spijkers. Ze werd echter beschermd door een engel die met een bliksemschicht het apparaat verwoestte voordat haar enig letsel was toegebracht. Daarop werd ze onthoofd en werd haar lichaam door engelen naar een klooster op de berg Sinaï gebracht.

Danae
Danae is de dochter van koning Akrisios van Argos, die door haar vader gevangen werd gehouden zodat zij niet zwanger zou worden. Het orakel had Akrisios namelijk voorspeld dat Danae's zoon hem zou doden. Zeus weet Danae echter te benaderen in de gedaante van een gouden regen en verwekt Perseus bij haar. Moeder en kind worden door Akrisios in een kist in zee gegooid, maar ze belanden veilig op het eiland Seraphos.

De Vijf Zintuigen
De vijf zintuigen worden in de 16e en 17e eeuw voorgesteld als vrouwen met attributen. In de 16e eeuw worden de personificaties vaak vergezeld door dieren. Cornelis Cort naar Frans Floris Plinius noemt in zijn Naturalis Historia een aantal dieren die beter ontwikkelde zintuigen hebben dan de mens, en deze passage is bepalend voor de uitbeelding waarbij dieren een rol spelen.

Diana - Artemis
Diana is een van de twaalf olympische goden en godinnen van de Olympus. Zij is de maagdelijke jageres van de Grieken en tevens de strenge en atletische personificatie van de kuisheid. Diana wordt vereenzelvigd met de maangodin Luna en heeft daarom vaak een maansikkel als attribuut. Volgens de mythe was zij de dochter van Jupiter en Latona, en de tweelingzus van Apollo.

Don Quichot
De avonturen van de Ridder van de droevige figuur en zijn schildknaap Sancho Panza, beschreven door Cervantes, waren vooral in Frankrijk een bron van inspiratie voor kunstenaars. Don Quichot is lang en schraal, zijn paard Rossinant vel over been. Uit zijn gezicht en houding spreekt waardige melancholie. Sancho Panza is het tegenovergestelde: een stevige, weldoorvoedde boer.

Emmausgangers
Lucas 24:13-27 beschrijft hoe twee discipelen, die op weg waren van Jeruzalem naar het nabijgelegen dorp Emmaus, gezelschap kregen van Christus, die met hen verder wandelde, maar zij herkenden hem niet. Ze vertelden hem van de recente dood van Jezus de Nazarener en van hun ontsteltenis nu ze hadden vernomen dat zijn graf leeg was. Christus legt hen nog eens uit wat de profeten over hem gezegd hadden.

Fides - Geloof
Geloof of Fides is, naast Hoop en Liefde, een van de goddelijke deugden. De drie vormen vaak een groep, en worden afgebeeld als vrouwen, met kenmerkende attributen. Het Geloof wordt vaak afgebeeld aan de rechterhand van Christus. De meest kenmerkende attributen van Geloof zijn een kruis, miskelk, een open boek en een kaars, als het licht van het geloof. Haar voet rust vaak op een blok steen, haar onwankelbare fundament. Op haar hoofd draagt ze een helm ter bescherming tegen de aanvallen van ketters.

Hieronymus
Hieronymus (ca. 347-420) heeft zijn heiligheid verdiend door de bijbel uit het Grieks en Hebreeuws te vertalen. Hij wordt vaak afgebeeld in een studeervertrek. In de hiërarchie van de kerkvaderen komt hij op de tweede plaats. Meestal wordt hij als kardinaal uitgebeeld, soms als monnik. Omdat Hieronymus aanvankelijk met grote intensiteit klassieke schrijvers las, was hem in een droom een engel verschenen, die hem had gevraagd: "Ben jij van God of van Cicero?' Daarop was hij naar de Syrische woestijn vertrokken om zich te oefenen in wereldverachting.

Iconografie en iconologie
Iconografie (letterlijk 'beeldbeschrijving') en iconologie (letterlijk 'beeldinterpretatie') zijn de onderdelen van de kunsthistorische wetenschap die zich bezighouden met de problematiek van thema's, motieven en symbolen.

Judith
Judith is een joodse heldin en symbool van de strijd van de joden tegen hun onderdrukkers. Zij wordt doorgaans afgebeeld met het hoofd van Holofernes in haar handen, de Assyrische veldheer die door haar met zijn eigen zwaard werd onthoofd. Het apocriefe bijbelboek Judith 8-14 vertelt hoe de rijke en knappe weduwe Judith de joodse stad Bethulië van de Assyrische belegering verloste. Toen haar ter ore kwam dat men zich na vijf dagen wilde overgeven, verzon ze een list.

Justitia
Justitia (Rechtvaardigheid) is een van de vier 'kardinale deugden', naast Voorzichtigheid, Kracht en Matigheid. De figuur van Rechtvaardigheid komt veel voor in of op openbare gebouwen die te maken hebben met rechtspleging. Het zwaard is het symbool van haar macht. Een weegschaal duidt haar onpartijdigheid aan, net als haar blinddoek.

Laatste Avondmaal
Christus' laatste maaltijd voor zijn gevangenneming wordt beschreven door de evangelisten (Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes). In grote lijn kan gezegd worden dat een historische uitbeelding (de aankondiging van het verraad) en een sacramentele (het consacreren van het brood en de wijn; de eucharistie) elkaar afwisselen in verschillende tijdvakken. De vroeg-christelijke kerk beeldde het sacrament af. De discipelen liggen aan aan een D-vormige tafel, met Christus aan het uiteinde (Ravenna). Ook Poussin beeldde in de 17e eeuw de figuren in deze liggende houding af.

Leda en de Zwaan
Een Griekse mythe vertelt hoe Leda, de vrouw van de Spartaanse koning Tyndareüs, de liefde van Jupiter opwekte. Hij bezocht haar in de gedaante van een zwaan en had gemeenschap met haar. Zij legde daarop twee of vier eieren, waaruit de tweeling Castor en Pollux, en Helena van Troje en Clytaemnestra geboren werden. Michelangelo maakte een vaak geïmiteerde versie, waarin Leda half liggend van terzijde is weergegeven, met de zwaan tussen haar benen.

Ophelia
Ophelia is de geliefde van Hamlet, in het gelijknamige toneelstuk van Shakespeare (1601). Hun liefde is echter niet mogelijk. Hamlet vermoordt per ongeluk haar vader, en vertrekt daarop naar Engeland, waardoor Ophelia waanzinnig wordt en slechts nog in flarden van liefdesliedjes spreekt (Act IV, scene v). Kort daarna verdrinkt ze (Act IV, scene vii). Hamlet keert terug naar Denemarken en passeert toevallig de plek waar Ophelia's graf gedolven wordt. De begrafenisstoet arriveert en er ontstaat een ruzie tussen Ophelia's broer Laertes en Hamlet. Voordat Hamlet vertrekt schreeuwt hij zijn liefde voor Ophelia uit (Act V, scene i).

Orpheus
Orpheus is een legendarische Thracische dichter, beroemd om zijn lierspel. Van zijn muziek ging volgens de antieke auteurs een magische werking uit. Niet alleen de wilde dieren, maar zelfs de bomen en rotsen volgden hem op de klank van zijn muziek (Ovidius, Met. 10:86-105). De nimf Eurydice, de geliefde en bruid van Orpheus, trapte op een slang toen ze vluchtte voor Aristaeus, een ongewenste aanbidder, en stierf aan de beet (Ovidius, Met. 10:1-10).

Sibyllen
Sibyllen zijn maagdelijke priesteressen uit de oudheid. Geïnspireerd door Apollo deden zij, soms op raadselachtige wijze, voorspellingen. De Sibyllijnse Boeken, die in het Romeinse Capitool bewaard werden, bevatten religieuze voorschriften en spreuken. Volgens Lactantius kocht Tarquinius de Sibyllijnse Boeken van een onbekende vrouw of van de Sibylle van Cumae zelf.

Sint Joris
Sint Joris is een legendarische soldatenheilige en martelaar. Hij zou tijdens de vervolging van Diocletianus in Kappadocië de marteldood zijn gestorven. De meest bekende episode uit zijn leven is het verhaal waarin Joris de draak verslaat. De draak symboliseerde voor de vroege christenen het heidendom. De bekering van een heidens land tot het christendom kon daarom symbolisch worden uitgebeeld als het doden van een draak met een speer.

St. Cecilia
Volgens de overlevering was St. Cecilia een Romeinse martelares uit de 3e eeuw. Ze werd gedurende de hele middeleeuwen vereerd om haar kuisheid en standvastigheid. The Second Nun's Tale uit The Canterbury Tales (eind 14e eeuw) van Geoffrey Chaucer bevat de levensgeschiedenis van St. Cecilia. Chaucer houdt zich hierin helemaal aan de middeleeuwse traditie. De oorsprong van haar associatie met muziek ligt in het verhaal dat ze tijdens haar huwelijk in vervoering raakte door de gespeelde muziek.

St. Eustachius
Eustachius, voor zijn bekering Placidus genaamd, was officier in het leger van Trajanus. Een visioen, waarin hij een wit hert met een crucifix tussen zijn gewei zag, bekeerde hem. Christus voorspelde hem bij monde van het hert dat hij voor zijn nieuwe geloof veel beproevingen zou moeten doorstaan, waarover in de 13de-eeuwse Legenda Aurea wordt verteld. Eerst werd Eustachius' vrouw als betaling opgeëist door de schipper van de boot waarmee zij naar Egypte reisden. Later moesten zijn twee zonen het ontgelden: bij het oversteken van de Nijl werd de een gegrepen door een leeuw, de ander door een wolf. Het gezin werd daarna op wonderbaarlijke manier herenigd, maar stierf gezamenlijk de marteldood toen Eustachius weigerde aan de Romeinse goden te offeren: ze werden geroosterd in een holle bronzen stier.

Vrouwenlisten
Vanaf de 15de eeuw werden in de beeldende kunst uitbeeldingen populair van verhalen over vrouwen die hun geliefden vernederen en in het verderf storten. De thema's zijn ontleend aan de bijbel en de klassieke literatuur en worden meestal in de vorm van reeksen voorgesteld. De meest bekende voorbeelden zijn Aristoteles en Campaspe, Vergilius in de mand, Adam en Eva, Lot en zijn dochters, Simson en Delila, Jael en Sisera, Judith en Holofernes en Salomo en zijn bijwijven.