Kopie van `Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland - Objecten ABC`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Stichting Kerkelijk Kunstbezit in Nederland - Objecten ABC
Categorie: Religie en filosofie > Religieuze objecten
Datum & Land: 07/10/2007, NL
Woorden: 1326


aankondigingsbord
Algemene benaming voor het bord aan kerkmuur of preekstoel waarop de gezongen en-of gelezen delen van de eredienst staan aangegeven met letters en cijfers, welke op losse plankjes zijn gecalligrafeerd en tussen twee richels op hun plaats worden geschoven. Ook een paneel met schoolbordverf waarop met krijt wordt geschreven, een bord met insteekletters of borden in electronische uitvoering. Tegenwoordig wordt de informatie ook wel geprojecteerd.

aankondigingsbord, cijferbak
Bak waarin cijferplankjes voor een aankondigingsbord worden bewaard.

aankondigingsbord, cijferkist
Kist waarin cijferplankjes worden bewaard.

aankondigingsbord, cijferplankje
Van een cijfer voorzien plankje, dat in een aankondigingsbord kan worden geschoven.

aankondigingsbord, dienstenbord
Bord waarop de namen van priesters, kloosterlingen of leken te lezen zijn die bepaalde diensten in kerk of klooster moeten uitvoeren. Zo is er een koorzangersbord voor degenen die zullen zingen, een officiantenbord voor degenen die de dienst zullen leiden. Op een dienstenbord met steekpinnen staan namen van priesters aan een zijde en de mis- en-of biechttijden aan de andere zijde. Het pinnetje op het kruispunt geeft de dienst en de dienstdoende aan.

aankondigingsbord, gezangbord
Aankondigingsbord voor de gezangen die in de eredienst zullen worden gezongen.

aankondigingsbord, letterbak
Bak waarin letterplankjes voor een aankondigingsbord worden bewaard.

aankondigingsbord, letterkast
Kast(je) waarin letterplankjes worden bewaard.

aankondigingsbord, letterkist
Kist waarin letterplankjes worden bewaard.

aankondigingsbord, letterplankje
Van een letter voorzien plankje, dat in een aankondigingsbord kan worden geschoven.

aankondigingsbord, liedbord
Aankondigingsbord voor de liederen die in de eredienst zullen worden gezongen.

aankondigingsbord, psalmbord
Aankondigingsbord voor de psalmen die in de eredienst zullen worden gezongen.

aanwijshand
Gebruik de term: index

aanwijsstokje
Gebruik de term: index

ablutiebeker
Beker met ongeconsacreerde wijn (ablutiewijn), die na de communie werd gegeven om de restanten van de hostie weg te spoelen. Werd in de volksmond ook wel spoelbeker genoemd. Tevens gebruikt voor de vingerwassing na de communie-uitreiking buiten de mis. Staat op het altaar maar behoort tot de vasa non sacra. Ablutiekelk en ablutievat hebben dezelfde functie maar zijn anders van vorm. Synoniem: purificatorium.

ablutiedoekje
Gebruik de term: kelkdoekje

ablutiekan
Kan waaruit water en ongeconsacreerde wijn wordt geschonken ter zuivering van wat met het allerheiligste in aanraking was geweest, de mond en de handen van de priester en de kelk. Behoort tot de vasa non sacra.

ablutiekelk
Kelk met ongeconsacreerde wijn (ablutiewijn), die na de communie werd gegeven om de restanten van de hostie weg te spoelen. De cuppa is in de regel niet verguld aan de binnenzijde. Ook de kelk voor de vingerwassing na de communie-uitreiking buiten de mis. Staat op het altaar maar behoort tot de vasa non sacra. Ablutiebeker en ablutievat hebben dezelfde functie maar zijn anders van vorm. Synoniem: purificatorium.

ablutievat
Klein vaatwerk, meestal van glas en zonder voet, voor de vingerwassing na de communie-uitreiking buiten de mis. Staat op het altaar maar behoort tot de vasa non sacra. Ablutiekelk en ablutiebeker hebben dezelfde functie maar zijn anders van vorm. Synoniem: purificatorium.

acolietenkraag
Gebruik de term: misdienaarskraag

adventskaars
Kaars die een plaats heeft in de adventskrans.

adventskrans
Met altijdgroene takken versierde cirkelvormige kaarsenhouder voor vier adventskaarsen. Elke zondag van de advent wordt een kaars meer aangestoken ten teken van het steeds nader komend licht van Christus' geboorte.

aflaatbrief
Schriftelijke oorkonde waarin een kwijtschelding beschreven staat van (tijdelijke) straffen in het vagevuur. De biechtvader kon de bezitter van de aflaatbrief eenmaal in zijn leven of bij diens sterven een volle aflaat verlenen.

Agnus Dei
Een door de paus in de paasweek gewijd rond of ovaal medaillon van witte was (van oorsprong was van de paaskaars), dat als een reliek wordt vereerd en veelal wordt bewaard in foedraal of bursa. Aan de voorzijde is het Lam Gods met kruisvaan afgebeeld, aan de keerzijde een religieuze voorstelling of het wapen en de naam van de paus die het wijdde. In dezelfde week wordt het, volgens een eeuwenoude traditie, uitgedeeld aan bisschoppen en kardinalen. Werd ook opgedeeld in fragmenten voor meer mensen.

agraaf
Rijk versierde sluitgesp bestaande uit twee delen, een met een oog en een met een haak. Wordt gebruikt om een mantel of cape aan de hals te sluiten. In kerken te vinden aan de koorkap. Zie ook: koorkapsluiting



albe
Een tot de voeten reikend witlinnen kledingstuk van de (sub)diaken en priester dat, opgeschort met een cingel, wordt gedragen onder tuniek-dalmatiek, kazuifel en soms koorkap. Daarnaast is een nieuw model in gebruik in de vorm van een mantel met een opstaande kraag waarover heen een stola gedragen kan worden. Deze wordt ook gebruikt door akolieten, zangers, lectoren, waardoor een toog met superplie overbodig is. In de protestantse kerk wordt tegenwoordig ook wel in plaats van een toga een albe gedragen. Zie ook: kovel en toog

albekoord
Gebruik de term: cingel

altaar
Het meest wezenlijke meubelstuk in de rooms- en oud-katholieke kerk is het altaar, waarop de maaltijd van de Heer wordt gevierd. Het belangrijkste onderdeel is het altaarblad (mensa). Er zijn verschillende altaarvormen, een tafelmodel, waarbij het altaarblad wordt gedragen door minimaal vier poten of dat gemonteerd is op een massief aan de grond vastgehecht voetstuk, de stipes. Het tombemodel heeft de vorm van een graftombe, waarin oorspronkelijk een martelaar begraven was. Er zijn meer altaren in een kerk mogelijk.

altaar, altaarkist
Draagbaar altaar met altaarsteen, uitgevoerd als een uitklapbare kist. In de kist zat een volledige uitrusting voor de eucharistieviering. Dit 'onzichtbare' altaar werd gebruikt in tijden van verbod op de viering van de katholieke eredienst in de zeventiende en achttiende eeuw, de schuilkerkperiode. Zie ook: altaarsteen, antimensium, draagaltaar, rustaltaar

altaar, altaartafel
De meer specifieke naam voor het altaar met de vorm van een tafel.

altaar, antimensium
Een gewijde linnen doek die dezelfde functie heeft als een een draagbaar altaar. Relikwieën zijn in een zakje op de doek genaaid. Zeldzaam. Zie ook: altaarsteen, altaarkist, antimensium, draagaltaar, rustaltaar

altaar, celebratiealtaar
Ter onderscheiding van het oude hoofdaltaar tegen de oostwand van het koor, waaraan de priester met de rug naar het volk de mis opdroeg, wordt de term celebratiealtaar gebruikt voor het altaar waaraan de priester altijd (met het gezicht naar het volk) de mis viert.

altaar, conciliealtaar
Het altaar zoals dat sedert het Tweede Vaticaans Concilie dichter bij het kerkvolk zijn plaats kreeg en waaraan de priester met zijn gezicht naar het kerkvolk de heilige mis opdraagt, wordt wel conciliealtaar genoemd.

altaar, draagaltaar
Algemene benaming voor een altaar, dat is teruggebracht tot zijn essentie, een gewijde altaarsteen met vijf kruisjes en een reliekengraf. Op de altaarsteen, die was ingelegd in een doos, een kast of een kist konden kelk en pateen worden gezet bij een misviering door een priester op reis. In gebruik geweest in de middeleeuwen, in de schuilkerkperiode, bij missioneringsactiviteiten of in het leger. Synoniem: reisaltaar. Zie ook: altaarsteen, altaarkist, antimensium, rustaltaar

altaar, gildealtaar
Een door een gilde opgericht en onderhouden zijaltaar dat is toegewijd aan de patroonheilige van het gilde.

altaar, grafaltaar
Bij het kast- of grafaltaar wordt het tafelblad (mensa) gedragen door vier platen die veelal in pilaartjes of hoekzuiltjes samenkomen. De voorzijde kan worden geopend om bij het graf te kunnen komen. Een grafaltaar functioneert daadwerkelijk als een graf. Zie ook: tombealtaar en sarcofaagaltaar

altaar, hoofdaltaar
Zie: hoogaltaar

altaar, hoogaltaar
Het hoogaltaar - ook wel hoofdaltaar genoemd - had zijn plaats in de kerk tegen de oostwand van het priesterkoor of de absis. De priester droeg aan het hoogaltaar - vanwege de verhoogde ligging zo genoemd ter onderscheiding van de lager geplaatste zijaltaren - de mis op met zijn rug naar de geloofsgemeenschap. Het was veelal toegewijd aan de patroonheilige van de parochie of de kerk. Sinds de liturgievernieuwing is het altaar, het celebratiealtaar, dichter bij de gelovigen geplaatst en viert de priester de eucharistie met zijn gezicht naar het volk. Wanneer er geen afzonderlijk sacramentsaltaar of sacramentshuisje in de kerk of een kapel aanwezig is, fungeert het oude hoogaltaar veelal als sacramentsaltaar. In het tabernakel dat daarop staat, worden de geconsacreerde hosties als een heilige reserve voor de zieken bewaard alsook voor de aanbidding van Christus onder de gedaante van brood (= het heilig Sacrament). Zie ook: celebratiealtaar

altaar, huisaltaar
Altaar in een privé-kapel. Ook wel aanduiding voor een tot een ensemble samengestelde groep devotionalia.

altaar, kastaltaar
Gebruik de term: grafaltaar

altaar, Maria-altaar
Altaar, meestal een zijaltaar, toegewijd aan de heilige maagd Maria, de moeder van Jezus en vaak aangeduid als Onze Lieve Vrouw.

altaar, nevenaltaar
Gebruik de term: zijaltaar

altaar, reisaltaar
Zie onder altaar: draagaltaar

altaar, rustaltaar
1. Altaar, meestal van provisorische aard, waarbij wordt stilgehouden tijdens een processie om de monstrans met daarin het heilige Sacrament (een grote geconsacreerde hostie) enige tijd neer te zetten voor aanbidding. 2. Het altaar waar op Witte Donderdag na de viering de geconsacreerde hosties in het tabernakel ter aanbidding worden bewaard tot middernacht. Zij zijn bestemd voor de communieuitreiking in de viering van Goede Vrijdag. Het kan een provisorisch altaar zijn of een van de zijaltaren of het altaar in een sacramentskapel.

altaar, sacramentsaltaar
1. Het altaar waarop in het tabernakel gedurende het gehele jaar de overgebleven geconsacreerde hosties (het heilig Sacrament; Lichaam van Christus) in een ciborie worden bewaard voor de ziekencommunie of voor de aanbidding. Voor het Tweede Vaticaans Concilie was dat altaar het hoofdaltaar. Tegenwoordig is het een afzonderlijk altaar - zo mogelijk in een aparte kapel - of een sacramentshuisje. 2. Het altaar waar op Witte Donderdag na de viering de geconsacreerde hosties in het tabernakel ter aanbidding worden bewaard tot middernacht. Deze hosties zijn bestemd voor de communieuitreiking in de viering van Goede Vrijdag. Het kan een provisorisch altaar zijn of een van de zijaltaren of het altaar in een sacramentskapel. Zie ook: tabernakel

altaar, sarcofaagaltaar
Altaar waaronder een sarcofaag staat met relieken of het gehele lichaam van de heilige aan wie het altaar is toegewijd.

altaar, tafelaltaar
Term die de vorm van een altaar omschrijft. Altaar waarbij het tafelblad rust op één voetstuk of op vier poten. Zie ook: altaartafel

altaar, tombealtaar
Altaar in de vorm van een tombe, of een altaartafel waaronder een tombe staat. Hierin kunnen zich relieken of het gehele lichaam bevinden van de heilige aan wie het altaar is toegewijd. Kenmerkend voor de tijd en plaatsen waarin de late barok- en rococovormen hoogtij vierden.

altaar, transeptaltaar
Altaar dat zich in het transept, de dwarsbeuk van een kerk, bevindt.

altaar, volksaltaar
Het volksaltaar is het altaar dat bestemd is voor de eucharistievieringen met het volk (altare pro populo) in tegenstelling tot een altaar dat bestemd is voor de vieringen van een kloostergemeenschap (conventsmis) of een zijaltaar. Zie ook: celebratiealtaar

altaar, votiefaltaar
Zijaltaar, dat is opgericht voor een speciale devotie. Het devotiebeeld staat op of nabij dit altaar. Zijn door het kerkvolk ex-voto's aangeboden, dan bevinden zich deze eveneens in de nabije omgeving van dit altaar.

altaar, zijaltaar
Naast het oude hoogaltaar konden zich altaren bevinden tegen het oksaal, rondom het koor in zijkapellen, tegen de muren in zijbeuken of tegen zuilen. Zij zijn-waren vaak minder breed dan het hoofdaltaar en dienden voor het celebreren van privaatmissen. Na het tweede Vaticaans Concilie is de nadruk gelegd op het gezamenlijk celebreren van de priesters (de concelebratie) aan het celebratiealtaar waardoor de zijaltaren niet meer als altaar in gebruik zijn.

altaarbaldakijn
Een op zuilen rustende bekapping boven een altaar. Onderscheidings- en waardigheidsteken. Synoniem: ciborium.

altaarbank
Bank in de omgeving van het altaar, bestemd voor de concelebranten of misdienaars.

altaarbel
Bel die door de misdienaar wordt geluid bij de belangrijkste momenten in de eredienst, zoals bij de consecratie en de lofprijzing. De altaarschel omvat meer belletjes.

altaarblad
Het langwerpige natuurstenen bovenblad van het altaar. In dit blad bevindt zich het door een steen afgedekte reliekengraf. In het altaarblad of in de altaarsteen zijn vijf kruisjes gebeiteld, die de plaatsen aangeven waar deze is geconsacreerd (gewijd) met chrisma en wijwater. De vijf kruisjes, vier in de hoeken en een in het midden, herinneren aan de vijf kruiswonden van Christus. Zie ook: altaarsteen

altaardwaal
Linnen doek ter bedekking van het altaarblad. Twee altaardwalen bedekken de bovenzijde van de mensa precies, een derde, de bovenste (ook mappa genoemd) hangt aan de zijkanten af tot net boven de grond. Onder de altaardwalen ligt het chrismale om de dwalen te beschermen tegen het indringen van het chrisma waarmee bij de altaarwijding het altaar werd ingewreven. Tegenwoordig is voorgeschreven dat er minstens één altaardwaal op het altaar ligt waarbij vorm, maat en versiering in overeenstemming dient te zijn met het altaar. In kloosters werd tijdens het lof wel een tule altaardwaal op de dwalen van het altaar gelegd. Zie ook: altaarkleed

altaargordijn
Vierdelig gordijn dat in de vroege middeleeuwen rondom de vier zijden van het altaar hing. Het hing aan het ciborium ofwel aan speciaal daarvoor opgerichte zuiltjes. Ook tetravelum genoemd. Reminicenties van het altaargordijn zijn de gordijnen die tegenwoordig achter het altaar hangen of geschilderde versies daarvan op de muren achter het altaar.

altaarhek
1. Hekwerk of barrière rondom het altaar. Het weert het publiek van de heilige grond die is bestemd te worden betreden door de officiërende geestelijke. 2. Het toegangshek tussen de communiebanken naar de altaarruimte.

altaarkleed
In de perioden waarin het altaar niet wordt gebruikt kan het altaarkleed over de altaardwalen op het altaar worden gelegd als bescherming tegen vuil. Het kan gekleurd zijn en versierd zijn met borduursels. Zie ook: altaardwaal

altaarplat
Bovenste van de altaartreden, het plat waarop de priester staat. Synoniem: suppedaneum.

altaarplint
Losse, vaak versierde, vergulde of verzilverde plint aan de voorzijde van het altaar die de (versleten, gerafelde) onderzijde van het altaarantependium bedekt. Zie ook: antependiumlijst

altaarschel
In tegenstelling tot een altaarbel die slechts één bel omvat, heeft de altaarschel meer belletjes. Wordt door de misdienaar geluid om de aandacht van de gelovigen te vestigen op de belangrijkste momenten in de eredienst, zoals bij de consecratie en bij het driemaal heilig de lofprijzing te onderstrepen. Zie ook: sacristiebel en altaarbel

altaarschilderij
Gebruik de term: altaarstuk

altaarsteen
De altaarsteen heeft de grootte van een plavuis, is voorzien van een reliekengraf en vijf kruisjes en is gewijd door de bisschop. Het is een draagbare steen die in het altaarblad van de niet gewijde (zij)altaren wordt ingelegd en zou ook meegenomen kunnen worden voor eucharistievieringen buiten het kerkgebouw. De altaarsteen is een afgeleide van het oorspronkelijke hardstenen altaarblad dat de grootte van een grafzerk had. In dat blad bevond zich een reliekengraf (sepulchrum) voor een reliek van de heilige aan wie het altaar was toegewijd. Het werd afgedekt door een stenen plaatje, het sigillum. Dit middeleeuwse altaarblad werd gewijd door de bisschop en voorzien van vijf kruisjes, vier in de hoeken en een in het midden. Bij afbraak van de kerk en ontmanteling van het altaar wordt de altaarsteen uit het altaarblad verwijderd en overgedragen aan het bisdom. Zie ook: altaarblad en draagaltaar

altaarstuk
Schilderij, reliëf of beeldengroep boven de achterzijde van een hoogaltaar.

altaartafel
Hoge, monumentale tafel die als altaar in gebruik is.

altaartombe
Tombe van een tombealtaar. In de tombe kunnen zich de relieken of een geheel lichaam van een heilige bevinden.

altaartrede
Trede naar een verhoog waarop het altaar staat. Eén is vereist, meer treden zijn geoorloofd.

altaarvaas
Bloemenvaas voor op het altaar.

altaarvelum
Gordijn dat rond het altaar hangt.

altaarwijdingsformulier
Geschreven of gedrukte tekst, gebruikt bij de wijding van een altaar.

altare portatile (altare portabile)
Gebruik de term: draagaltaar

ambo
Verhoogd spreekgestoelte uit vroegchristelijke traditie, bestemd voor voorlezing van epistel (een gedeelte uit de brieven van de apostelen) of het evangelie. Staat veelal vooraan in de kerk aan de evangeliezijde (links). Hoofdzakelijk in gebruik in zuid-oost Europa. Na het Tweede Vaticaans Concilie een veelvuldig voorkomend onderdeel van de kerkinrichting voor de schriftlezingen en de antwoordpsalm. Het is een nagelvast object en níet een eenvoudige en verplaatsbare lessenaar.

ambtsteken
Het bij het ambt behorend onderscheidingsteken, zoals bijvoorbeeld de staf, de ring of de mijter van de bisschop, een broederschapsketen of een ceremoniariusstaf.

amict
Rechthoekige linnen schouderdoek, gedragen onder de albe. Met lange bandjes wordt het om het bovenlichaam vastgemaakt. Kledingstuk voor allen die een albe dragen.

amictparura
Op het amict kan een amictparura (of parura) aangebracht zijn, een stukje geweven sierband aan de halszijde.

ampul
Liturgisch vaatwerk. Schenkkannetje. Twee ampullen worden tijdens de misviering gebruikt, een voor het water en een voor de wijn, als zodanig aangegeven met de letter A (aqua) of V (vinum). Ze staan (meestal) op een ampullenblad. De water-ampul en het ampullenblad worden ook wel bij de handwassing gebruikt.

ampullenblad
Dienblad voor twee ampullen.

ampullenstel
Ampullenblad met twee ampullen, als eenheid vormgegeven en versierd.

antependium
Bekleedsel (letterlijk voorhangsel) in de liturgische kleur van de dag. Een loshangende doek, een doek op een raam gespannen of een houten exemplaar dat is geschilderd. Het loshangende antependium wordt gebruikt vóór of over een lezenaar en over de avondmaalstafel. Het opgespannen en houten antependium wordt vóór het altaar geplaatst (groot formaat) en voor de kaarsenbank (klein formaat). Al deze antependia krijgen het voorvoegsel van het object waarvoor ze dienen.

antependium, altaarantependium
Antependium, geschilderd of van kostbare stoffen samengesteld, voor het altaar. Verwisselbaar naar gelang de liturgische kleurvoorschriften. Wordt vooral gebruikt bij kastaltaren en niet bij uitgesproken versierde altaarfronten (bijv. sarcofaagaltaren). Kunnen ter bewaring in speciale antependiumkasten worden geschoven.

antependium, kaarsenbankantependium
Antependium in de liturgische kleur van de dag dat wordt geplaatst aan de voorzijde van de kaarsenbank.

antependium, lezenaarsantependium
Antependium in de liturgische kleur van de dag dat aan de voorzijde of over de lezenaar hangt.

antependium, rouwantependium
Antependium in de liturgische kleur zwart of paars. Wordt gebruikt in de uitvaartmis.

antependium, tafelantependium
Antependium in de liturgische kleur van de dag dat op de avondmaalstafel ligt en aan de voorzijde daarvan afhangt.

antependiumkast
Kast met een rek waarin antependia worden bewaard.

antependiumlijst
Lijst die het antependium, overeenkomstig een schilderijlijst, omkadert.

antependiumrek
Een rek waaraan tafelantependia en ook wel lezenaarsvelums worden opgehangen ter bewaring.

apostelbalk
Verbindingsbalk tussen de koorwanden op de plaats - in plaats van het oxaal. De apostelen zijn er op afgebeeld. Ook staat op de balk wel een triomfkruis (kruisbeeld) met aan weerszijden een beeld, Maria en Johannes. Soms zijn daaraan nog twee beelden toegevoegd, twee vrouwen, die verwijzen naar de kerk en de synagoge.

aquamanile
Liturgische schenkkan voor de handwassing van de priester. Term die veelal wordt gebruikt voor de middeleeuwse exemplaren. Deze kunnen de vorm van een beest hebben, waarbij de staart het handvat vormt en de bek de schenktuit. Behoort tot de vasa non sacra. Zie ook: lavaboketel en lavabokan

archiefkast
Goed vergrendelbare kast waarin archiefstukken worden bewaard.

archiefkist
Goed vergrendelbare kist waarin archiefstukken worden bewaard.

asbus
1. Bus(je) waarin de as voor aswoensdag wordt bewaard. De as is die van verbrande palmtakken van het afgelopen jaar. 2. Bus voor het bewaren van de as na een crematie.

aspergil
Gebruik de term: wijwatersprenkelaar

aspersorium
Gebruik de term: wijwatersprenkelaar

asschaal
Schaal(tje) dat wordt gebruikt op aswoensdag. De priester draagt deze schaal met de as van verbrande palmtakken en tekent met deze as een kruisje op het voorhoofd van de kerkgangers. Op het schaaltje staat soms de tekst gegraveerd die bij deze handeling wordt uitgesproken: "Memento homo quia pulvis es et in pulverem revertis", "Gedenk mens dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren".

asurn
Gebruik de term: urn

attribuut
Object in handen van of in de nabijheid van een persoon die is geschilderd of gebeeldhouwd. Het maakt de beschouwer duidelijk wie is uitgebeeld. Bij heiligen is het attribuut vaak een voorwerp dat herinnert aan hun wonderen of hun marteldood. Een vrijmetselaarsattribuut - op grafstenen bijvoorbeeld - verwijst naar de symboliek van de vrijmetselarij.

aureool
Stralenkrans om het hoofd van een beeld, voorstellende Christus, Maria of een heilige. Toebehoren bij een heiligenbeeld. Ook de geschilderde versie heet aureool.