Kopie van `Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten
Categorie: Mens en samenleving > Mensenrechten
Datum & Land: 15/02/2007, NL
Woorden: 852


aanhouding
Het is het recht van iedere burger om bij een gebleken misdrijf de dader `aan te houden`, bijv. om te voorkomen dat hij wegloopt. Daarbij mag geen geweld worden gebruikt. Alleen de politie heeft het recht op arrestatie, waarbij ook gepast geweld mag worden gebruikt (dat recht hebben particuliere bewakingsdiensten niet).

aansprakelijkheid
De verplichting die men volgens de wet heeft ten aanzien van wat men doet of nalaat. Aansprakelijkheid kan vrijwillig zijn aangegaan (bijv. bij een contract) of door de wet zijn opgelegd. Aansprakelijkheid door de wet wordt wel gezien als het wezenlijke verschil tussen enerzijds klassieke en anderzijds sociaal-economische rechten. De klassieke rechten zijn meestal omgezet in wettelijke regels die de overheid bij niet-naleving aansprakelijk maken. Zo kan compensatie worden gevraagd in gevallen van marteling of onwettige gevangenschap en kan opheffing van censuur via de rechter worden afgedwongen. Sociaal-economische rechten zijn meestal als idealen geformuleerd, zoals de rechten op werk of huisvesting, waarvoor de overheid niet wettelijk aansprakelijk is. Maar ook aan sociaal-economische rechten wordt steeds vaker juridische aansprakelijkheid verbonden. Een rechter kan bijvoorbeeld boetes opleggen als vrouwen of leden van minderheden gediscrimineerd worden bij toegang tot bepaalde banen.

abolitionisten
Degenen die streven naar afschaffing van een bepaalde kwalijke praktijk, zoals door acties tegen slavernij en de doodstraf.

aboriginals
inheemse volken

abortus
Hoewel de christelijke kerk abortus altijd had afgekeurd, begon de strenge juridische vervolging van de praktijk pas in de 19e eeuw. De praktijk en wetgeving per land verschilt nu sterk. Er is vaak sprake van moord op baby`s in landen waar abortus niet mogelijk is of verboden is. Daarvan worden vooral meisjesbaby`s het slachtoffer. In India en China is die praktijk wijdverbreid. In China is volgens berichten van Unicef de verhouding tussen geregistreerde geboortes van jongens en meisjes 116:100. Wereldwijd ondergaat ongeveer een op de zes vrouwen in de reproductieve leeftijd (15-50 jaar) een ongewenste zwangerschap. Van de geschatte 190 miljoen zwangerschappen per jaar eindigen er 51 miljoen in een abortus, waarvan 21 miljoen in landen waar wettelijke beperkingen zijn op abortus. In de VS sprak het Hooggerechtshof in 1973 uit dat ongepast strenge beperking van het recht op abortus in tegenspraak met de grondwet was, maar de uitspraak was dermate vaag dat voorstanders en tegenstanders elkaar met nog groter inzet gingen bestrijden. In de meeste West-Europese landen is abortus onder voorwaarden legaal en in de praktijk verkrijgbaar. In Nederland worden per jaar ongeveer 18.000 zwangerschappen afgebroken door middel van abortus. Het merendeel van deze vrouwen - zo`n 80% - is op het moment van de abortus minder dan acht weken zwanger; doorgaans wordt geen abortus uitgevoerd als men langer dan 20 weken zwanger is. Katholieke Europese landen, o.m. Ierland, hebben een strengere abortuswetgeving.

academische vrijheid
Het recht om vrijelijk wetenschappelijk onderzoek te doen en de resultaten daarvan te verbreiden. Het recht wordt o.m. bedreigd door censuur op publicaties of de verbreiding van kennis via het internet, het bedreigen en opsluiten van academici en studenten, en het sluiten van scholen en universiteiten. De maatschappelijke betekenis van academische vrijheid laat zich zien op veel terreinen: medisch onderzoek voor het voorkómen van aids en andere ziekten en epidemieën, sociaal-wetenschappelijk onderzoek dat bijdraagt aan goed beleid voor de multiculturele samenleving of de bestrijding van armoede, bevolkingsonderzoek dat nodig is voor een rechtvaardig bevolkingsbeleid, onderzoek op het terrein van de informatietechnologie die helpt kennis te verspreiden, onderzoek naar bedreigingen van het milieu, enz.

actie
Een overheid, zegt het internationaal recht, moet datgene ondernemen dat nodig is om tegemoet te komen aan internationale en nationale wettelijke verplichtingen. Zo`n daad of `actie` is bijvoorbeeld het uitvoeren van een wet, de berechting van schenders van mensenrechten en andere wetsovertreders, het treffen van voorzieningen zodat mensen een menswaardig leven kunnen leiden, of het naleven van het klachtrecht. Als een overheid dat niet doet, kunnen burgers in actie komen. Acties en campagnes worden volop gevoerd door niet-gouvernementele organisaties (ngo`s). Zo`n actie heeft een duidelijk omschreven doel. Bijvoorbeeld, Amnesty International wil dat de doodstraf wordt afgeschaft, een milieuorganisatie wil verhinderen dat een olieplatform wordt afgezonken, een organisatie van gevangenen wil een betere bezoekregeling. Soms is een actie kleinschalig en plaatselijk, soms is ze wereldwijd. Vooral na 1960 namen de actiegroepen een grote vlucht. Er kwamen internationale organisaties zoals Amnesty International (1961), Greenpeace (1971), Artsen zonder Grenzen (1971) en Human Rights Watch (1979). Grote organisaties zetten een scala van middelen in: brieven, petities, lobby, publiciteit, bewustwording en vaak ook het verlenen van materiële of immateriële steun. Amnesty International voert jaarlijks vele honderden acties voor individuen, waaronder bliksemacties. Een langlopende actie of een actie die gevoerd wordt samen met andere organisaties wordt vaak `campagne` genoemd. Actiegroepen zijn een heel belangrijk onderdeel van de civil society, het maatschappelijk middenveld.

ad-hoctribunalen
berechting; internationale tribunalen

administratieve detentie
Gevangenhouding zonder tussenkomst van een rechter, op grond van een beschikking door de politie of een overheidsinstelling. Administratieve detentie komt in het Westen bijna uitsluitend voor als korte perioden van voorarrest. In veel landen is administratieve detentie algemeen en kan ze maanden of jaren duren. Zo waren er China in 2006 naar verluidt meer dan 300.000 mensen opgesloten in werkkampen, voor een periode van twee of drie jaar, op last van de politie en zonder dat er een rechter aan te pas was gekomen. In Guantánamo Bay hielden de VS vanaf januari 2002 meer dan zevenhonderd verdachten van terrorisme gevangen, zonder proces. In Franstalige Afrikaanse landen is de garde à vue een vorm van administratieve detentie, dan wel van langdurig voorarrest. Er is in de VN-subcommissie een speciale rapporteur voor administratieve detentie.

adoptie
1) Het wettig aannemen als kind van iemand die niet het natuurlijk kind is. Bij adoptie gaan alle ouderlijke rechten en plichten over op de adoptiefouders. Het adopteren van kinderen uit ontwikkelingslanden is vaak bekritiseerd omdat commerciële belangen een rol spelen. 2) Door Amnesty International werd `adoptie` gebruikt als term voor een vorm van actie voor gewetensgevangenen. Andere organisaties, zoals Plan (voorheen Foster Parents), `adopteren` kinderen door de kinderen zelf en hun omgeving financiële hulp te geven.

advocacy
Veel gebruikte Engelse term (de klemtoon ligt op de eerste lettergreep) waarmee wordt geduid op het werk van organisaties die zich inzetten voor de rechten van bepaalde groepen, bijv. vrouwen, minderheden of kinderen. Een simpele Nederlandse vertaling voor juist deze betekenis is er niet; de term betekent letterlijk `voorspraak` of `verdediging`. Organisaties nemen `advocacy` vaak als kernbegrip in hun programma`s op om te benadrukken dat ze niet zozeer directe (materiële) hulp willen geven, als wel bepaalde groepen willen helpen in de strijd om voor hun belangen en rechten op te komen.

advocaten
De `Grondbeginselen betreffende de rol van advocaten` werden in 1990 aangenomen op het VN-congres ter voorkoming van misdaad. De verklaring stelt o.m. dat regeringen voldoende geld voor rechtsbijstand ter beschikking moeten stellen, dat iedereen binnen 48 uur toegang moet hebben tot een advocaat, en dat advocaten niet mogen worden geïntimideerd. Diverse mensenrechtenorganisaties, waaronder de Internationale Commissie van Juristen en Amnesty International, hebben gezamenlijk een gedragscode voor juristen ontworpen, die in o.m. de VN is besproken. De code schrijft voor dat een advocaat in de rechtbank een volledige verklaring zal afleggen over marteling die zijn cliënt heeft ondergaan, mits deze laatste dat wil; en dat een rechtbank elke verklaring van beklaagde of getuige moet weigeren die mogelijk onder marteling is verkregen. Bekende advocaten die als mensenrechtenverdedigers optreden zijn o.m. Shirin Ebadi (Iran), Basil Fernando (Sri Lanka), Asma Jahangir en Hinah Jilani (Pakistan), Jacqueline Modeïna (Tsjaad), Bart Stapert (Nederland) en José Zalaquett (Chili).

afghanistan, nederlandse troepen in
Irak, Nederlandse troepen in

afrikaans vluchtelingenverdrag
Het `Verdrag betreffende de status van vluchtelingen in Afrika` werd door de OAE (aanvaard in 1969 en is van kracht sinds 1974. Opmerkelijk is dat in dit verdrag als vluchtelingen niet alleen degenen gelden die vrezen voor vervolging, maar ook degenen die hun land zijn ontvlucht vanwege externe agressie, bezetting, buitenlandse overheersing of gebeurtenissen die de openbare orde ernstig verstoren.

afrikaanse unie
De Organisatie van Afrikaanse Eenheid, sinds 2002 Afrikaanse Unie (AU) geheten, werd opgericht in 1963. Het statuut van de OAE bepaalt dat de doelstellingen van de organisatie zijn: bevordering van de eenheid, verbetering van levensomstandigheden, verdediging van territoriale integriteit, beëindiging van het kolonialisme en bevordering van internationale samenwerking. Bij die laatste bepaling verwijst het statuut o.m. naar de Universele verklaring. De OAE nam in 1981 het Afrikaans Handvest voor de rechten van mens en volken aan, dat voorziet in een commissie van toezicht op naleving van het handvest door staten. Een orgaan van de OAE dat veel praktische betekenis heeft gehad, is het Bureau voor Vluchtelingen. Dit bureau werkt op basis van het Afrikaans Vluchtelingenverdrag. Het bureau heeft als verantwoordelijkheden o.m. de hulp aan vluchtelingen bij studiebeurzen en het vinden van werk, en het `oproepen van lidstaten om de last van de hervestiging van vluchtelingen te delen`. Het verdrag en de werkwijze van het bureau weerspiegelen de Afrikaanse realiteit, waarin grote groepen vluchtelingen in tijden van (binnenlandse) oorlog of nood voor korte of langere tijd in buurlanden hun toevlucht zoeken.

aga khan, prins sadruddin (1933)
Geboren in Iran. Hij studeerde aan de universiteit van Harvard (VS), werd adviseur van Unesco en was van 1965-1977 Hoge Commissaris voor Vluchtelingen (UNHCR). In de jaren zeventig speelde hij een belangrijke rol in de hulp aan grote groepen vluchtelingen uit o.m. Bangladesh, Oeganda, Soedan, Chili en Cyprus. Hij vervulde veel andere functies bij de VN, o.m. in de hulpverlening aan Afghanistan (1988-1990) en Irak en Koeweit (1990-1991). In 1988 kreeg hij de VN-mensenrechtenprijs.

agressie
De `misdaad van agressie` is opgenomen in de bevoegdheid van het Internationaal Strafhof, maar over de definitie ervan is nog geen overeenstemming bereikt. Een VN-resolutie uit 1974 formuleerde het als volgt: `Agressie is het gebruik van gewapende macht door een staat tegen de soevereiniteit, territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van een staat, of op enige wijze die onverenigbaar is met het VN-handvest`. Daaronder vallen aanval, invasie, bombardement, blokkade en andere gewelddaden. Zolang de definitie van agressie niet vaststaat, zal het Internationaal Strafhof agressie niet berechten.

aida
(Association Internationale de Défense des Artistes) Internationale niet-gouvernementele organisatie (ngo`s) voor vervolgde kunstenaars, opgericht in Frankrijk in 1979. AIDA werkt tegen gevangenschap, marteling, executie, censuur en andere beperkingen van kunstenaars, schrijvers en journalisten. De Nederlandse afdeling, gevestigd in Amsterdam, is in de loop der jaren het meest actief gebleken.

aids
Een ziekte in het afweersysteem waarvan verschijnselen vanaf jaren zeventig werden beschreven, die in 1981 geïdentificeerd en sinds 1983 wordt geacht veroorzaakt te worden door een virus, HIV (Human Immunodeficiency Virus). Pas in de jaren negentig bleek hoe verwoestend de aids-epidemie is. Elke dag raken 14.000 mensen besmet met HIV; bijna de helft van hen zijn vrouwen (in Sub-Sahara Afrika vormen vrouwen 57%). Mensen die met dit virus zijn besmet worden seropositieven genoemd. Tot nu toe is 50% van de seropositieven aan aids overleden. Het kan echter tot tien jaar duren voordat de symptomen van aids zich openbaren. Ongeveer 80% van alle slachtoffers van aids leeft in ontwikkelingslanden. In West-Europa en de VS nam het aantal doden sinds midden jaren negentig af, in Rusland was `s werelds grootste groei. In 2006 waren de geschatte cijfers van hiv- en aidsgevallen (met een aanzienlijke marge van onzekerheid): wereldwijd 40 miljoen, Noord-Amerika 1,4 miljoen, West- en Midden-Europa 700.000, Oost-Europa en Centraal Azië 1,7 miljoen, Azië 8,5 miljoen, Latijns-Amerika 1,7 miljoen, Caribisch gebied 250.000, Sub-Sahara Afrika 25 miljoen, Noord-Afrika & Midden-Oosten 460.000, Oceanië 81.000. Vooral over China was er veel onzekerheid. Volgens officiële cijfers waren daar in 2005 840.000 mensen besmet met hiv. Het feitelijk aantal lag waarschijnlijk veel hoger; de WHO waarschuwde dat China in 2010 tien miljoen besmette mensen zou kunnen tellen. De VN kent een speciale organisatie voor het tegengaan van aids, UNAIDS (www.

al-mansouri, faleh abdullah
Op 11 mei 2006 werd de Nederlander Faleh Abdullah al-Mansouri (geb. 1946) tijdens een bezoek aan Syrië gearresteerd en overgedragen aan Iran. De autoriteiten staan geen contact met buiten toe. Tijdens een dergelijke incommunicado-detentie is het risico groot dat de gevangenen worden mishandeld, gemarteld of zelfs worden geëxecuteerd. Amnesty is uiterst bezorgd over het lot van Al-Mansouri. Het aantal executies in Iran neemt toe en mensen die tot onderdrukte minderheidsgroepen horen, zoals de Arabische Ahwazi, lopen extra gevaar. Al-Mansouri is voorzitter van de Ahwaz Bevrijdingsorganisatie (ALO). Dit wereldwijde verbond van uit Iran gevluchte Ahwazi streeft naar een zelfstandige staat voor Arabieren afkomstig uit de Al-Ahwaz regio. Dit gebied is voor Iran van groot belang vanwege de olievoorraden. Al- Mansouri vluchtte zelf in 1988 uit Iran, kreeg een vluchtelingenstatus en uiteindelijk de Nederlandse nationaliteit. Sinds 1989 woont hij met zijn vrouw en vier kinderen in Limburg. Hij is actief lid van de Amnesty-groep Maastricht en werd voor zijn inzet onderscheiden als Lid in de Orde van Oranje Nassau. Amnesty International vraagt de Iraanse autoriteiten eventuele aanklachten van de Iraanse autoriteiten tegen Al-Mansouri bekend te maken en als er geen aanklachten zijn hem in vrijheid te stellen. Ook wil de organisatie dat familieleden, advocaten, en zonodig artsen toegang tot hem krijgen. Tot nu toe bleven verzoeken van Amnesty om opheldering omtrent verblijfplaats van en aanklachten tegen Al-Mansouri echter zonder resultaat.

ambassadeur van het geweten
>Ambassadeur van het Geweten (Ambassador of Conscience). Naam van een onderscheiding uitgereikt door Amnesty. Met de prijs beoogt Amnesty het werk voor mensenrechten te propageren door bepaalde personen als `ambassadeurs` te benoemen. De prijs werd toegekend aan Václav Havel in 2003, Mary Robinson en Hilda Morales Trujillo in 2004, Bono en de popgroep U2 in 2005 en Nelson Mandela in 2006. Zie ook prijzen voor mensenrechten

ambtsberichten
In de Nederlandse asielprocedure, documenten die door het ministerie van Buitenlandse Zaken worden opgesteld over algemene of individuele achtergronden van asielzoekers, ten behoeve van de beslissing op een asielverzoek door het ministerie voor Vreemdelingenzaken en Intergratie. Voorheen werd een beschikking op een asielverzoek alleen gegeven in overeenstemming met de minister van Buitenlandse Zaken. In 1991 werd dit artikel onder druk van de Tweede Kamer uit de wet geschrapt, waardoor de ambtsberichten een minder bepalende plaats in de asielprocedure kregen. De kwaliteit van de ambtsberichten verbeterde daarna beduidend, ze verwezen ook vaker naar informatie van organisaties als Amnesty International. Algemene ambtsberichten (niet betrekking hebbend op bepaalde personen) zijn openbaar en worden op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken gepubliceerd (www.minbuza.nl/default.asp?CMS_ITEM=MBZ257248).

amnesty international
De wereld telt ruim 190 landen. Volgens Amnesty International (AI) worden de mensenrechten in driekwart van die landen geschonden. Volgens Amnesty`s Jaarboek vinden in zo`n 50 landen buitengerechtelijke executies plaats. Marteling en mishandeling door veiligheidstroepen, politie en andere autoriteiten maken in zo`n 130 landen slachtoffers. In een kleine 30 landen ‘verdwenen’ mensen en in meer dan 40 landen zitten gewetensgevangenen vast. De doodstraf wordt in 50 landen uitgesproken en in zo`n 25 landen daadwerkelijk ten uitvoer gebracht. AI is in 1961 opgericht door de Engelse advocaat Peter Benenson. Zijn artikel `De vergeten gevangenen` werd wereldwijd gepubliceerd. De grondbeginselen waren volstrekte onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Om de onafhankelijkheid te waarborgen mochten leden van AI alleen actie voeren tegen mensenrechtenschendingen die niet in hun eigen land waren gepleegd. AI vraagt dat gewetensgevangenen onmiddellijk worden vrijgelaten en dat marteling en executie onmiddellijk worden gestopt. AI bestrijdt de discriminatie die grote groepen een menswaardig leven ontzegt – zoals vrouwen, homo`s of minderheden. AI bestrijdt het geweld tegen vrouwen, inclusief het `huiselijk` geweld waartegen de overheid niets onderneemt. De actiemiddelen van AI zijn o.m.: adoptie van gewetensgevangenen; actie op landen en thema`s (bijv. tegen de doodstraf); bliksemacties` door middel van telegrammen, e-mail en SMS in acute situaties; lobby bij regeringen en internationale organisaties.

amputatie
Het afzetten van een lichaamsdeel, meestal hand of voet. Voorheen veel toegepast als straf in landen van de islam, vooral voor diefstal. Meer recent zijn gevallen gemeld uit o.m. Saoedi-Arabië, Afghanistan en Pakistan. Een bijzonder wrede straf is de `kruisamputatie`, het afhakken van bijv. rechterhand en linkervoet. Amputaties worden in de desbetreffende landen beschouwd als een lijfstraf (ze zijn in Koran voorgeschreven), maar zijn in feite vormen van marteling.

an-na`im, abdullahi
Soedanese activist voor mensenrechten. Hij was o.m. directeur van de afdeling-Afrika van Human Rights Watch en is hoogleraar mensenrechten in de VS. Hij heeft geschreven over de mensenrechten binnen de traditie van de islam en vraagt begrip voor een beperkte vorm van cultuurrelativisme. Zo betoogt hij dat als mensenrechtenorganisaties vormen van lijfstraffen zonder meer als wrede behandeling zien, zij voorbijgaan aan diepgewortelde overtuigingen over straf en boete, en aan een praktijk van bescherming tegen misdaad die in de loop der eeuwen is ontstaan.



analfabetisme
Ook: ongeletterdheid – dus niet kunnen lezen of schrijven. Rond 100 miljoen volwassenen in de wereld zijn analfabeet, voor het merendeel vrouwen; rond 100 miljoen kinderen gaan niet naar school. In de Arabische wereld is meer dan de helft van de vrouwen ongeletterd, in Irak, Saoedi-Arabië en Jemen is dat meer dan 75%. De grootste ongeletterdheid bestaat in enkele Afrikaanse landen: Benin, Burkino Faso en Mali, waar minder dan één op de vijf vrouwen kan lezen. `Functionele ongeletterdheid` bestaat ook in het Westen. In Nederland is zij ongeveer 1%.

annan, kofi (1938)
Secretaris-generaal van de Verenigde Naties 1997-2006. Hij is opgevolgd door de Zuid-Koreaan Ban Ki-moon. Annan is geboren in Ghana, studeerde in de VS en ging in 1961 werken voor de VN in Genève. Hij vervulde daarna VN-functies in o.m. New York en Ethiopië. Hij was speciale VN-gezant in Irak, Joegoslavië en Rwanda. Als secretaris-generaal liet hij kritische rapporten over het falen van de VN-vredesmachten in die landen het licht zien. In 1998 nam hij dertien miljoen handtekeningen in ontvangst die door Amnesty International wereldwijd waren verzameld voor de Universele verklaring. Annan en de VN kregen in 2001 de Nobelprijs voor de Vrede. In 2004 werd Annan onderscheiden met de Four Freedoms Award (prijzen voor mensenrechten). Zie ook vrede

anti-slavery society
Het abolitionisme (beweging tot afschaffing van de slavernij) ontstond toen de Quakers in de Amerikaanse staat Pennsylvania de slavernij afschaften. William Lloyd Garrison stichtte in 1833 de American Anti-Slavery Society (vanaf 1840 de American and Foreign Anti-Slavery Society) die o.m. ontsnapte slaven uit het zuiden hulp bood. Harriet Beecher-Stowe`s Uncle Tom`s cabin (1852) maakte veel sentimenten los. De strijd tussen voorstanders van afschaffing (in het noorden) en tegenstanders (in het zuiden) werd inzet van de Amerikaanse burgeroorlog. Een groot deel van het verzet tegen slavernij was kwam overigens minder voort uit morele overtuiging dan uit de conclusie dat slavernij onrendabel was. In Engeland richtte de Quaker William Wilberforce in 1839 de Anti-Slavery Society op. Deze organisatie, met een hoofdkantoor in Londen en nu de langst functionerende mensenrechtenorganisatie ter wereld, richt zich behalve tegen restanten van slavernij zoals in Afrika, ook tegen schuldhorigheid, praktijken die schadelijk zijn voor vrouwen en kinderen zoals vrouwenbesnijdenis en ontoelaatbare kinderarbeid, en onmenselijke arbeidsomstandigheden waar ook ter wereld.

antipersoonsmijnen
landmijnen

antisemitisme
Afkeer en vervolging van joden. De term stamt uit de 19e eeuw, maar het verschijnsel is veel ouder. In de middeleeuwen droeg de christelijke kerk een sterk antisemitisch denken uit, gebaseerd op het idee dat joden schuldig waren aan de moord op Jezus. Op grond van soms fantastische aantijgingen, zoals het verhaal dat joden een pact hadden met de duivel en christenkinderen gebruikten voor rituele offers, vonden regelmatig jodenvervolgingen en pogroms plaats. In de 19e eeuw ontstond een antisemitisme gebaseerd op de vermeende `inferioriteit` van het joodse ras. De meest massale vorm van antisemitisch geweld was de holocaust (1942-1945). Antisemitisme leeft nu op grote schaal in het Midden-Oosten, echter meer gericht op de staat Israël (als antizionisme) dan op de joden zelf. In West-Europa doen zich herhaaldelijk antisemitische incidenten voor, bij conservatieve christelijke en extreemrechtse groepen en toenemend ook bij groepen uit Arabische minderheden. Zie ook joodse geloof; Lemkin, Raphael; Wiesel, Elie

apartheid
Maatschappelijk en juridisch systeem van rassenscheiding in Zuid-Afrika. Met een programma voor apartheid won de Nasionale Partij in 1948 de verkiezingen. De praktijk van apartheid leidde echter tot vele schendingen: de politieke, sociale en economische achterstelling van zwarten en het geweld dat werd gebruikt om activisme en meningsuiting bij zwarten te onderdrukken. Het stelsel was gebaseerd op rassendiscriminatie. `Kleine apartheid`, de scheiding van rassen in openbaar vervoer, bussen, parken e.d., werd tussen 1985 en 1988 afgeschaft. `Grote apartheid` betrof op de verschillen in rechten die in de wet tussen de raciale groepen bestaan en het verschijnsel van de `thuislanden`, gebieden die officieel onafhankelijke staten van verschillende stammen waren met een eigen bestuur, maar die geheel door de Zuid-Afrikaanse regering werden gecontroleerd en door geen enkel ander land erkend. In 1992 werd de apartheid officieel afgeschaft. Zie ook Lutuli, John Albert; Mandela, Nelson; Tutu, Desmond; waarheidscommissie

arbeidsomstandigheden
Meisjes van elf, twaalf jaar die op plantages in India gedurende twaalf uur per dag de knoppen van katoenplanten breken, omdat er zo een beter bestendige plant ontstaat. Mannen die in Rusland de mijnen ingaan met liften die tientallen jaren geleden al waren afgekeurd. Gezinnen die zich in Peru als migrantenarbeiders verhuren om te oosten op een veld dat zwaar met pesticiden is bespoten. Kinderen in China die elke dag na schooltijd in vuurwerkfabrieken moeten werken om zo de kosten van de school te dekken. De arbeidsomstandigheden van een groot deel van de wereldbevolking zijn slecht, in veel gevallen zijn ze levensbedreigend. Normen voor arbeidsomstandigheden zijn vooral opgesteld door de ILO. ILO-verdragen bevatten regels over arbeidsduur, kinderarbeid, gelijke betaling voor gelijk werk, verbod op dwangarbeid e.d. De arbeidsnormen zijn meer in detail uitgewerkt in standaards zoals SA8000, een gedragscode die bedrijven kunnen overnemen en laten controleren op naleving, en die sommige multinationals opleggen aan toeleveranciers.

arbitrage
In het internationaal recht, het voorleggen van een geschil tussen staten naar een hogere autoriteit. Arbitrage is iets anders dan rechtspraak: de `arbiter` (die lang niet altijd een rechter of jurist is) hoort alle partijen en neemt dan een beslissing waarvan de partijen tevoren hebben gezegd dat ze die zullen aanvaarden. De Haagse vredesverdragen van 1899 en 1907 bevatten regels voor arbitrage. Er kwam in Den Haag een Permanent Hof van Arbitrage (1899), vooral door toedoen van de Nederlander Tobias Asser. Het was het eerste hof dat internationale geschillen beslechtte. In recente jaren heeft dat hof onder meer bemiddeld in het conflict tussen Ethiopië en Eritrea, en in de compensatie voor bedrijven die door de staat waren genationaliseerd. Het hof heeft echter veel minder betekenis dan het Internationaal Hof van Justitie. Zie ook verzoening

arbour, louise (1947)
Hoge Commissaris voor Mensenrechten van de VN, sinds 2004; haar voorganger, Sergio Vieira de Mello, kwam in augustus 2003 om bij een bomaanslag. Ze is geboren in Canada en was daar onder meer lid van het Hooggerechtshof. Ze was openbare aanklager bij de internationale tribunalen voor vml. Joegoslavië en Rwanda (1996-2000), als opvolgster van Richard Goldstone. Ze legde een lange lijst van verdachten aan; bepaalde namen werden niet openbaar gemaakt om aanhouding te vergemakkelijken. De arrestatie van belangrijke verdachten zoals president Milosevic vond pas plaats onder haar opvolgster bij de tribunalen, Carla Del Ponte.

armeense genocide
In Turkije ontkent de overheid de `Armeense genocide`, de moorden op Armeniërs in de periode 1895-1923 die volgens veel historici meer dan een miljoen slachtoffers maakte. De Turkse overheid zegt dat er misdrijven zijn gepleegd, ook door militairen, maar dat van een vooropgezet plan tot uitroeiing geen sprake was. Verschillende Turkse historici en Turkse activisten die pleitten voor openlijke discussie over de genocide, zoals Taner Akçam en Akin Birdal, zijn juridisch vervolgd. Voor hen heeft Amnesty actie gevoerd. De Turks-Armeense journalist Hrant Dink (1954-2007) werd bij het kantoor van zijn krant in Istanbul vermoord, waarschijnlijk op bevel van nationalistische leiders. Voor zijn artikelen waarin hij de Armeense genocide aan de kaak stelde was hij meermalen vervolgd op grond van artikel 301 van de Turkse Strafwet, dat `belediging van het Turks-zijn’ strafbaar stelt. De historische massamoorden zijn door veel regeringen en internationale wetenschappelijke organisaties uitdrukkelijk als genocide aangemerkt, omdat beschikbare documentatie wijst op directe betrokkenheid van toenmalige kabinetsleden en legerleiding bij gewelddadige acties die een massale sterfte van de Armeense bevolking beoogden. In Zwitserland werd begin 2007 een Turkse journalist veroordeeld die de Armeense genocide ontkende; Zwitserland heeft wetgeving die ontkenning van genocide strafbaar stelt. Het Franse parlement aanvaardde eind 2006 een wetsvoorstel dat ontkenning van de Armeense genocide strafbaar stelt.

armoede
De sociaal-economische rechten, zoals die o.m. zijn vastgelegd in het VN-verdrag (EcSoCu), beogen mensen tegen armoede en de gevolgen daarvan te beschermen. Belangrijke internationale organisaties voor de bestrijding van armoede zijn het IMF, de Wereldbank en de wereldvoedselorganisatie FAO. Er is in bijna alle landen sprake van een `feminisering` van de armoede, d.w.z. dat een steeds groter percentage van de allerarmsten bestaat uit vrouwen, meestal alleenstaande vrouwen met kinderen. In elke maatschappij is een gedeelte van de bevolking `arm`. Dit kan niet door macro-economische maatregelen alleen worden verholpen. Belangrijk zijn vooral maatregelen om de kwetsbaarheid van armen te verminderen, zoals regelmatige inkomsten, scholing en gezondheidszorg. Respect voor burgerrechten draagt veel bij aan de bestrijding van armoede, o.m. omdat het de armen de gelegenheid geeft zich laten horen via parlementsleden, vakbondsleiders, activisten e.d. De Indiase econoom Amartya Sen stelt vast dat hongersnoden en de meest schrijnende vormen van armoede zich niet voordoen in landen die werkelijk democratisch zijn. Een economisch middel om armoede te bestrijden is het ter beschikking stellen van geld voor investeringen, zoals door microkredieten. De theorie en praktijk van het bestrijden van armoede is o.m. ontwikkeld in Brazilië, door activisten als Leonardo Boff en Darci Frigo. Zie ook inkomensongelijkheid

arrestatie
Het aanhouden van een verdachte met (voorlopige) detentie als doel. Het VN-verdrag (BuPo) verbiedt willekeurige arrestatie en detentie. Volgens dat verdrag moet de beklaagde meteen op de hoogte worden gebracht van aard en reden van de aanklacht. In westerse rechtsstelsels geldt arrestatie alleen als wettig indien ze door een bevoegde functionaris wordt uitgevoerd; burgers mogen wel overgaan tot aanhouding. Bij arrestatie mag `noodzakelijk` geweld worden gebruikt en goederen mogen in beslag worden genomen wanneer die materieel bewijs zouden kunnen vormen.

article 19
Internationale organisatie, opgericht in 1986 door o.m. Martin Ennals en gevestigd in Londen, die ijvert tegen censuur. Ze is genoemd naar het artikel over vrijheid van meningsuiting in het VN-verdrag (BuPo). Naast publicaties over afzonderlijke landen brengt de organisatie rapporten uit over censuur, beperkingen van informatie en bedreigingen van journalisten in meer dan honderd landen. De organisatie heeft ook programma`s in enkele tientallen landen, op terreinen zoals globalisering en vrijheid van informatie.

artsen zonder grenzen
Als Médecins sans Frontières opgericht in Frankrijk in 1971 door o.m. Bernard Kouchner. Teruggekomen uit de burgeroorlog in Nigeria vond hij dat traditionele organisaties veel te weinig deden om hulp bij de slachtoffers te brengen. Hij richtte een organisatie van medici en andere gezondheidswerkers op die zich inzet voor mensenrechten, noodhulp bij rampen en naleving van de medische neutraliteit. Afdelingen van de organisatie zijn er in achttien landen, waaronder Nederland (sinds 1984), Frankrijk en de VS. De inkomsten komen van donaties, instellingen en overheidssubsidies. De organisatie werd geëerd met o.m. de Nederlandse Geuzenpenning (1994) en de Nobelprijs voor de Vrede 1999. Zie ook Johannes Wier Stichting; gezondheidsrechten; Physicians for Human Rights

ashrawi, hanan (1947)
Palestijnse politica en activiste voor mensenrechten en verzoening. Ze is geboren in Ramallah, op de Westelijke Jordaanoever, in een christelijk gezin. In 1991-93 was ze woordvoerder van de Palestijnse delegatie bij de vredesonderhandelingen met Israël, in Madrid. In 1996 richtte ze de Onafhankelijke Palestijnse Commissie voor Burgerrechten op. Ze was van 1996-98 minister van Onderwijs in het kabinet van Yasser Arafat, maar trad af o.m. uit protest tegen de schendingen van mensenrechten begaan door de Palestijnse Autoriteit. Ze wordt beschouwd als een ombudsman voor mensenrechten in Palestijns gebied.

asiel
Het Griekse woord `asiel` betekent: heiligdom, toevluchtsoord. In het oude Griekenland was het `asiel`, een tempel of altaar waar vluchtelingen onder bescherming van de godheid stonden en niet onder dwang mocht worden weggehaald. In Rome boden dergelijke plaatsen met name bescherming aan mishandelde slaven en criminelen. In de middeleeuwen ontwikkelde zich het kerkasiel. In het internationaal recht mogen staten naar eigen inzicht asiel verlenen aan vluchtelingen, niet alleen op het eigen grondgebied (territoriaal asiel) maar ook bijv. in ambassades (diplomatiek asiel) en op schepen. Asielrecht is het geheel van rechtsregels rondom het recht op asiel, dat is (tijdelijke) toestemming tot verblijf in een vreemd land gezien de vervolging in het land van herkomst. Artikel 14(1) van de Universele Verklaring luidt: `Een ieder heeft het recht in andere landen asiel te vragen en te genieten tegen vervolging`. Internationale bindende verdragen, waaronder het Vluchtelingenverdrag van 1951, hebben het recht asiel te genieten niet bekrachtigd. Die verdragen stellen slechts het recht op bescherming tegen terugzending (refoulement). Degenen die ernstige misdrijven hebben begaan kunnen volgens artikel 1F van het Vluchtelingenverdrag worden uitgesloten van asiel. In Nederland is het asielrecht vastgelegd in de Vreemdelingenwet.

asielprocedure
De asielprocedure in Nederland is gebaseerd op de Vreemdelingenwet van 2000. De fasen zijn: 1) De indiening van een asielverzoek bij de IND (in feite bij een grenspost of politiebureau, of op Schiphol); 2) Een eerste gehoor door een contactambtenaar in het aanmeldcentrum, in zeer veel gevallen gevolgd door een nader gehoor binnen 48 `procesuren`; 3) Indien de asielzoeker een negatieve beschikking ontvangt, kan hij zijn zaak voorleggen aan een rechter. Indien besloten wordt dat er meer onderzoek nodig is, wordt de asielzoeker doorverwezen naar een oriëntatielocatie. In beginsel wordt er dan binnen zes maanden beslist, maar deze termijn wordt veelal niet gehaald; 4) Het verzoek kan leiden tot verlening van een `vergunning voor bepaalde tijd asiel`; bij afwijzing kan de asielzoeker in beroep gaan. In Nederland wordt iedere asielzoeker eerst opgevangen in een van de twee aanmeldcentra: Ter Apel of Schiphol. Wie door de eerste selectie komt, gaat door naar een opvangcentrum. Sinds 1 januari 2005 zijn er twee typen centrale opvanglocaties ontstaan: centra gericht op oriëntatie en inburgering, voor mensen die wachten op een beslissing en voor hen die een positieve beschikking kregen; en centra gericht op terugkeer, voor in de normale procedure afgewezen asielzoekers die in beroep zijn gegaan. De opvang wordt geregeld door het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA). Vluchtelingen die een vluchtelingenstatus hebben gekregen, worden opgenomen in gemeenten. Volgens Amnesty International zijn de belangrijkste gebreken van de asielprocedure: -- Versnelde procedure: Steeds meer asielverzoeken worden versneld in het aanmeldcentrum afgewezen.

asielzoekers
Asielzoekers zijn degenen van wie nog niet is vastgesteld of zij vrees voor vervolging in de zin van het Vluchtelingenverdrag te duchten hebben; vluchtelingen zijn degenen van wie dat is vastgesteld. De termen worden echter veelal door elkaar gebruikt. `Illegale asielzoekers` is een innerlijke tegenspraak, want volgens internationaal recht heeft een ieder het recht asiel te vragen. Het aantal asielzoekers in West-Europa liep op van 13.000 in 1970 tot 456.000 in 1991; daarna daalde het aantal (2003: 288.000). De grootste groepen asielzoekers die in de jaren tachtig naar Europa kwamen waren afkomstig uit Iran, Turkije en Sri Lanka. In de jaren negentig kwamen ook grote aantallen uit (voormalig) Joegoslavië, Afghanistan en Irak. Na 2000 waren de grootste groepen afkomstig uit Irak, Somaliâ, Afghanistan, Iran, Rusland (Tsjetsjenië), voormalig Joegoslavië, Turkije, China, Nigeria en India. Er waren in Nederland in 2000 bijna 44.000 asielaanvragen; daarna nam het aantal sterk af (2005: 9.500, 2006: 14.500). Door de jaren heen is in Nederland, net als in de meeste andere Europese landen, gemiddeld 15 tot 30% van de asielzoekers toegelaten, als vluchteling (vluchtelingenstatus) of op humanitaire gronden.

atoomwapens
wapens, nucleaire

aung san suu kyi (1945)
Birmese politica, activiste voor mensenrechten en democratie, Nobelprijs voor de Vrede 1991. Als dochter van een nationale politieke held hield ze zich aanvankelijk niet publiekelijk met politiek bezig, maar schreef ze wetenschappelijke studies over de Birmaanse geschiedenis. In reactie op een staatsgreep in september 1988 nam ze deel aan de oprichting van Nationale Liga voor Democratie. In 1990 haalde deze groep een grote overwinning bij de verkiezingen. Haar was inmiddels huisarrest opgelegd, een maatregel die ook door de toekenning van de Nobelprijs niet ongedaan werd gemaakt. Later kon zij zich bij perioden door Birma bewegen, echter gehinderd door de militairen en afgewisseld met perioden van huisarrest. Ze is een uitgesproken voorstander van de universaliteit, de gedachte dat mensenrechten niet moeten worden aangepast aan bijvoorbeeld een `Aziatische` of religieuze traditie.

auteursrecht
(Eng: copyright) Rechten die betrekking hebben op culturele en wetenschappelijke producten ten aanzien van uitgave, verspreiding, citeren e.d. Het auteursrecht ontstond in de Renaissance, bij de opkomst van de boekdrukkunst. Bij het Verdrag van Bern (1886) werd vastgelegd dat auteursrecht beschermd moet worden in alle landen die bij het verdrag partij zijn. Een `Universeel verdrag over auteursrecht` werd in 1952 aangenomen door de Unesco. Het VN-verdrag (EcSoCu) bepaalt het recht van auteurs van wetenschappelijk, literair en artistiek werk op bescherming van de `morele en materiële belangen` daarvan. Ideeën (anders dan uitvindingen) vallen niet onder het auteursrecht. Vooral door de opkomst van internet is het auteursrecht ingewikkelder geworden: het is heel moeilijk om informatie te beschermen als die eenmaal op internet is gepubliceerd.

autopsie
forensisch onderzoek

babitski, andrej (1963)
Russische journalist. In januari 2000 `verdween` hij terwijl hij een reportage maakte over de oorlog in Tsjetsjenië. In de ontvoering zou de Russische geheime dienst de hand hebben gehad. Toen hij na veertig dagen weer opdook, kreeg hij van de Russische autoriteiten bevel zich niet buiten Moskou te begeven en geen buitenlandse pers te woord te staan. Ook werd een strafrechtelijk onderzoek tegen hem ingesteld. Zijn zaak gold als een belangrijke toets voor de persvrijheid in Rusland onder president Poetin. Hij werd onderscheiden met de Sacharovprijs van het Europees Parlement. Zie ook censuur; journalisten

baha`i
Een religieuze stroming, opgericht in Perzië (Iran) in 1844. Ook een ngo, met o.m. raadgevende bevoegdheid bij de VN. De beweging telt meer dan vijf miljoen leden, verspreid over alle landen van de wereld. Haar basis is een geloof in de spiritualiteit van het individu en de mogelijkheid om alle godsdiensten met elkaar te verenigen. De beweging zet zich in voor het opheffen van alle vormen van ongelijkheid en discriminatie en draagt het idee van universaliteit uit.

banken
Internationale banken spelen een grote rol niet alleen in de verwezenlijking van sociaal-economische rechten, maar indirect ook in burgerrechten en politieke rechten, o.m. door de druk die schuldenlast legt op de samenleving. Mensenrechtenorganisaties hebben vaak actie gevoerd tegen leningen die banken verstrekten aan regeringen, zonder garanties voor mensenrechten te vragen. Intergouvernementele banken als IMF en Wereldbank hebben zich vanaf eind jaren tachtig meer georiënteerd op de naleving van `goed bestuur`, waaronder respect voor mensenrechten, als voorwaarde voor ontwikkeling. In 1998 verklaarde de Wereldbank dat zij bij wilde dragen aan mensenrechten door onder meer lager onderwijs, gezondheidszorg, voeding en huisvesting, en door indirecte bijdragen zoals de bestrijding van corruptie. Commerciële banken, die 40% van de uitstaande internationale leningen hebben verstrekt, hebben zich pas in recente jaren over mensenrechten uitgelaten, onder druk van niet-gouvernementele organisaties (ngo`s). Zie ook bedrijven; maatschappelijk verantwoord ondernemen

basic needs
(Engelse term voor basisbehoeften) Term ontleend aan de psychologie: de mens probeert zijn behoeften volgens een bepaalde hiërarchie te bevredigen. Allereerst zal hij streven naar de bevrediging van de fysiologische behoeften: voedsel, water, slaap, een dak boven het hoofd. Dan volgt de behoefte aan veiligheid, aan geborgenheid, aan waardering en tenslotte aan zelfontplooiing. De term wordt nu gebruikt door ontwikkelingsorganisaties: grondbehoeften die moeten worden bevredigd en waarop een ontwikkelingsstrategie in de eerste plaats dient te worden gericht. De rechten op vervulling van basic needs zijn onderdeel van de sociaal-economische rechten.

bedrijven
De mogelijkheden van ondernemingen om mensenrechten en arbeidsomstandigheden te bevorderen, liggen zowel binnen als buiten het eigen bedrijf. Binnen het bedrijf moet het management zorg dragen voor naleving van internationaal recht. Dat betekent dat het werknemers moet beschermen tegen vervolging vanwege het uiten van een mening, tegen marteling en mishandeling, tegen gevaarlijk werk en tegen `ontoelaatbare vormen` van kinderarbeid. Ook moet de onderneming vakbondsvrijheid garanderen. Buiten het bedrijf moet de onderneming de mensenrechten bevorderen voor zover dat binnen zijn `invloedssfeer` ligt. Op een grote multinationale onderneming rust daarbij meer verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld in het kiezen van handelspartners of in het aan de kaak stellen van schendingen bij regeringen, dan op een kleine firma. De verantwoordelijkheid is verankerd in de Universele verklaring. Daarin staat, in de Preambule, dat `ieder individu en elk orgaan de taak moet ... aan de bevordering van mensenrechten bijdragen`. De verantwoordelijkheden zijn sindsdien uitgewerkt in richtlijnen van onder meer de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) en in diverse gedragscodes. Een ontwerp van VN-richtlijnen voor mensenrechten ten behoeve van ondernemingen, ontwikkeld door de Amerikaanse hoogleraar mensenrechten David Weissbrodt, werd door de Commissie voor Mensenrechten van de VN besproken in 2004. Die VN-richtlijnen zijn niet bindend; desondanks maakten multinationals er grote bezwaren tegen (klik hier voor volledige tekst).

beginselen
(Eng: principles) In het internationaal recht, uitgangspunten die algemeen aanvaard worden maar niet de status hebben van bindende voorschriften. De mensenrechtenverdragen noemen de algemene beginselen van internationaal recht een wederzijds voordeel. Bepaalde verklaringen (richtlijnen) dragen de naam beginselen, zoals de `Beginselen van medische ethiek`, de `Limburgse beginselen` en het `Pakket van grondbeginselen voor de behandeling van gevangenen`. Zie ook verdragen; verklaringen

beklaagde, rechten van de
Volgens het VN-verdrag (BuPo) geldt een beklaagde als onschuldig tot zijn schuld is bewezen. De beklaagde heeft het recht direct van de aard en reden van de aanklacht op de hoogte te worden gesteld en de tijd en middelen te krijgen om zich op de verdediging voor te bereiden. De beklaagde heeft het recht getuigen en deskundigen te laten horen. De rechtsbijstand van advocaten en bijstand van een tolk is zonodig gratis.

belasting
In het eerste Protocol bij het Europees Verdrag staat dat niemand willekeurig van zijn bezittingen mag worden beroofd, maar dat dat een staat niet verhindert zich te verzekeren van het betalen van belastingen. Het opleggen van een zeer zware belastingdruk kan leiden tot horigheid of slavernij. In het kader van structurele aanpassingsprogramma`s is door het IMF vaak aangedrongen op het verhogen van de belastingen in ontwikkelingslanden, hetgeen tot veel maatschappelijk protest leidde. Het grootste probleem in veel (ontwikkelings)landen is echter niet de hoogte van de belastingen, maar de rechtvaardige inning daarvan. Het is vooral de elite die de belasting kan ontduiken. Zie ook corruptie; geweldloze weerbaarheid

belo, carlos (1948)
Een katholieke bisschop die zijn leven heeft gewijd aan de rechten van Oost-Timorezen onder de Indonesische bezetting. Vanaf midden jaren tachtig nam hij het initiatief tot diverse verklaringen van Oost-Timorese priesters die protesteerden tegen schendingen van mensenrechten. Twee keer werd een aanslag op zijn leven gepleegd. In 1996 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede samen met José Ramos Horta.

benenson, peter (1921-2005)
Britse jurist die Amnesty International oprichtte. Hij voerde zijn eerste acties als zestienjarige, een inzameling voor wezen van de Spaanse burgeroorlog. In de jaren vijftig werd hij door de Britse vakbeweging als waarnemer gestuurd naar processen tegen Spaanse vakbondsleden. Hij was ook waarnemer bij politieke processen in Cyprus, Hongarije en Zuid-Afrika. Op 28 mei 1961 publiceerde hij in het dagblad The Observer een artikel over `De vergeten gevangenen`, waarin hij opriep tot het schrijven van brieven. Na een jaar werd de organisatie Appeal For Amnesty 1961, die voor tientallen gewetensgevangenen actie had gevoerd, omgedoopt tot Amnesty International. Benenson trok zich eind jaren zestig uit de organisatie terug en was daarna, samen met o.m. Martin Ennals, oprichter van de Wereldorganisatie tegen Marteling (SOS Torture), gevestigd in Zwitserland.

beperkingsgronden
Diverse internationale verdragen noemen de mogelijkheid onder bijzondere omstandigheden, bijv. de noodtoestand, rechten te beperken of op te schorten. Beperkingen mogen ook worden opgelegd `in zoverre nodig in een democratische samenleving`. Bepaalde rechten gelden echter als niet-opschortbaar. Dit geldt o.m. voor het recht op leven; op vrijwaring van marteling en slavernij; en op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst.

beranová, jana (1932)
Geboren in Tsjecho-Slowakije. Ze moest met haar familie het land na 1948 ontvluchten en vestigde zich later in Nederland. Ze vertaalde veel Tsjechische literatuur. Haar eigen werk kenmerkt zich door veelal korte gedichten over politieke onwaarachtigheid en onrecht. O.m. als lid van de internationale schrijversorganisatie PEN is ze actief voor vervolgde collega-schrijvers. Een van haar bekendste gedichten werd speciaal voor Amnesty International geschreven en luidt: `Als niemand- luistert naar niemand - vallen er doden- in plaats van woorden`. Zie ook censuur

berechting van schenders
Het berechten van schenders van mensenrechten kwam tot het einde van de jaren negentig maar sporadisch voor. Na de processen van Neurenberg (1945-46) en Tokio (1946-48), direct na de Tweede Wereldoorlog, duurde het lang tot er internationale tribunalen tegen schenders van mensenrechten werden ingesteld (Joegoslavië, 1993; Rwanda, 1994; Internationaal Strafhof, 1998; Sierra Leone, 2000; Cambodja, 2003). Het Internationaal Hof van Justitie kan slechts klachten van staten tegen staten, en niet tegen individuen behandelen. Schenders moeten derhalve berecht worden door nationale rechtbanken. In Nederland kan dat op grond van de Wet internationale misdrijven. Volgens het VN-verdrag tegen marteling moeten folteraars die in het buitenland verblijven en niet worden uitgewezen ook in het land waar zij verblijven worden berecht. Dit heet het beginsel van universele jurisdictie. Van deze verdragsbepaling werd voor het eerst gebruik gemaakt in de zaak tegen de Chileense ex-dictator Pinochet, die tussen oktober 1998 en maart 2000 werd vastgehouden in Londen. Het ongestraft laten van schenders (straffeloosheid) is de belangrijkste factor in het voortduren van de schendingen. Het Amnesty Jaarboek vermeldt processen tegen schenders of aanzetten daartoe in tientallen landen. In bijna alle gevallen ging het slechts om een klein deel van de schendingen en de beklaagden werden vaak vrijgesproken of kregen korte gevangenisstraffen. Iets meer succesvol zijn pogingen geweest om in civiele procedures, m.

beroep
beroepscodes; beroepsprocedures; werk

beroepscodes
Richtlijnen voor een bepaalde beroepsgroep inzake de uitoefening van hun beroep. Veel beroepsgroepen hebben internationaal zo`n code opgesteld, onder meer computerdeskundigen, architecten, politie en medici. In zo`n code staat een omschrijving van de normen waaraan beroepsuitoefenaars zich moeten houden, bijvoorbeeld over het niet aannemen van steekpenningen, het naar eer en geweten vervullen van taken en het in ere houden van de kwaliteiten van het vak. In bepaalde gevallen kunnen sancties volgen wanneer de beroepscode wordt overtreden, in andere gevallen is een (internationale) code geformuleerd die vooralsnog alleen een morele betekenis heeft. Zie ook gedragscodes

beroepsprocedures
Beroep of appèl (Eng: appeal) is het zich wenden tot een hogere rechter om een vonnis te doen herzien. Volgens het VN-verdrag (BuPo) heeft ieder die is veroordeeld recht op beroep. Het verdrag schrijft echter geen procedure voor. In Nederland en België kunnen ook asielzoekers in beroep gaan tegen een afwijzende beschikking. In veel landen wordt het recht op beroep uitgehold door bijv. extreem korte perioden waarbinnen beroep mogelijk is. In sommige landen zijn er geen of weinig mogelijkheden tot beroep. Zo kan iemand in China niet in beroep gaan tegen een maatregel van administratieve detentie.

bestuur
De Franse rechtsfilosoof Montesquieu (1689-1755) pleitte voor een trias politica, een strikt onderscheid tussen de drie machten: de wetgevende (parlement), uitvoerende (overheid) en rechtsprekende (justitie). Dit onderscheid werd de basis voor de democratische bestuursvormen, al bestaat het nergens in pure vorm. Tegenwoordig wordt `goed bestuur` (Eng: good governance) vaak genoemd als een vereiste waaraan ontwikkelingslanden moeten voldoen willen zij in aanmerking komen voor hulp. Zie ook mensenrechtenbeleid; ontwikkelingshulp; staat

betancourt, ingrid (1961)
In 2004 werd haar de Geuzenpenning toegekend voor haar inzet voor de democratie in haar geboorteland Colombia. Ze werd parlementslid in 1994 en stichtte haar eigen partij, Zuurstof, als protest tegen de gesloten elite van de gevestigde partijen en hun verstrengeling met schenders van mensenrechten, georganiseerde misdaad en drugshandel. Ze stelde zich in 2001 kandidaat voor het presidentschap. In februari 2002 werd ze ontvoerd door de Colombiaanse guerrillabeweging FARC.

betoging
demonstratievrijheid

bevolkingsbeleid
Het wordt gemakkelijk aangenomen dat overbevolking de oorzaak is van veel economische, sociale en politieke problemen. In feite is het verband helemaal niet zo vanzelfsprekend. Onder de dichtstbevolkte landen ter wereld zijn er zeer rijke (Nederland) en zeer arme (Bangladesh). Landen met lage bevolkingsdichtheid blijven vaak achter in ontwikkeling omdat er te weinig markt en te weinig verbindingen zijn (Soedan). Sommige regeringen, zoals China tot eind jaren zeventig, hebben altijd hardnekkig ontkend dat een grote bevolking een probleem zou zijn: `Consumenten zijn ook producenten.` Later werd de Chinese regering extreem in het tegenovergestelde: China (1,3 miljard inwoners) heeft nu het strengste bevolkingsbeleid ter wereld. In veel westerse landen is het geboortecijfer inmiddels zo laag dat de bevolking zonder immigratie zou krimpen. Daardoor dreigt een `vergrijzing` die hoge kosten voor ouderenzorg met zich meebrengt en een tekort in de (jonge) werkende bevolking. Daarom stimuleren enkele westerse regeringen juist het krijgen van kinderen. Bevolkingsbeleid kan verschillende vormen aannemen: geboortebeperking, bijv. bevorderd door voorlichting, gratis voorbehoedsmiddelen, economische premies en sancties; het stimuleren van binnenlandse migratie naar minder bevolkte gebieden, vaak met economische prikkels en soms met dwang (China, Rusland, Indonesië, Brazilië); emigratie, zoals na 1945 vanuit Nederland naar Canada en Australië; en de spreiding of juist concentratie van bevolkingsgroepen, bijv.

bevrijdingsoorlog
Oorlog met als inzet de bevrijding van een gebied dat wordt bezet door een vreemde mogendheid of onderworpen is aan kolonialisme. Vaak gebruikt door revolutionaire of afscheidingsbewegingen als benaming van een gewapende strijd om een land of deel daarvan te `bevrijden` van beheersing door de autoriteiten. Bekende voorbeelden zijn de oorlogen tegen koloniale bezetters in Algerije in de jaren vijftig, in Angola en Mozambique in de jaren zeventig en in Eritrea tot de jaren negentig. Een bevrijdingsoorlog kan worden gefundeerd op het recht op zelfbeschikking. Voor de strijdende partijen zijn de Geneefse verdragen (Eerste protocol) van toepassing. Volgens dat Protocol is ook een bevrijdingsbeweging gehouden aan de beginselen van het internationaal oorlogsrecht, zoals goede behandeling van krijgsgevangenen en het verbod op marteling en willekeurige moord. De `bevrijdingstheologie`, uitgedragen door o.m. Oscar Romero in El Salvador en Leonardo Boff in Brazilië, is de theologische onderbouwing van het recht op zelfbeschikking en verzet tegen onderdrukking. Zie ook Fanon, Frantz; Mondlane, Eduardo Chivambo

bewakingsdiensten
Particuliere bedrijven voor bewaking en beveiliging van gebouwen, personen en transporten. In recente jaren zijn de particuliere bewakingsdiensten snel gegroeid. Zij blijven ondergeschikt aan de politie en mogen bijv. geen arrestatie verrichten (maar wel aanhouding). Het dragen van wapens is hun alleen toegestaan met speciale vergunning. Zie ook politie

bewegingsvrijheid
Het VN-verdrag (BuPo) noemt het recht op vrijheid van beweging en vrijheid om een verblijfplaats te kiezen binnen de grenzen van de staat. Ook mag men vrijelijk zijn land verlaten en er weer terugkeren. Het recht mag worden beperkt op grond van de openbare orde. In de meeste landen bestaat binnenlandse vrijheid van vestiging, maar in bepaalde staten (China, Vietnam) wordt de verblijfplaats vaak door de staat toegewezen. De bewegingsvrijheid kent beperkingsgronden Ze wordt bijv. beperkt door de rechten van anderen, zoals.het recht op privacy en eigendom (van grond of gebouwen). Ook kan de bewegingsvrijheid worden beperkt door juridische maatregelen zoals detentie of huisarrest, een `straatverbod` e.d. Een belangrijk debat in westerse landen is of de bewegingsvrijheid van vreemdelingen en asielzoekers beperkt mag worden, bijv. door toewijzing van een verblijfplaats of door afzondering die feitelijk gelijkstaat aan detentie. In 1990 moest in Nederland een noodwet worden aangenomen om de opsluiting van asielzoekers in een centrum bij Schiphol wettelijke grondslag te geven. Amnesty International vat onder de categorie van gewetensgevangenen ook degenen die niet gevangenzitten maar op andere wijze in hun bewegingsvrijheid zijn beperkt, bijv. door huisarrest of stadsarrest.

bezit
eigendom

bhopal (india)
Op 3 december 1984 kwam in Bhopal, in de Indiase deelstaat Madhya Pradesh, een fabriek van pesticiden tot ontploffing. Naar schatting 3.800 mensen werden onmiddellijk gedood, veel meer mensen liepen blijvende schade aan hun gezondheid op. Volgens internationale mensenrechtenwetgeving hebben staten de plicht om hun bevolking te beschermen tegen de mensenrechtengevolgen van nalatigheid door bedrijven. Ook bedrijven zelf hebben de verantwoordelijkheid zich te houden aan mensenrechtenstandaarden. In 1989 schikte Union Carbide, de eigenaar van de fabriek van Bhopal, voor een schadevergoeding van 470 miljoen dollar. Dat geld werd lange tijd niet uitgekeerd aan de slachtoffers. Ook het terrein is nooit goed schoongemaakt. Amnesty heeft actie gevoerd om de regeringen van India en de VS (waar Dow Chemical-Union Carbide zijn internationale hoofdkwartier heeft) ertoe te bewegen hun internationale verplichting na te komen en de bedrijven te dwingen tot het betalen van schadevergoeding en het treffen van voorzieningen. In juli 2004 gelastte het Indiase Hooggerechtshof de uitbetaling van de resterende 330 miljoen dollar aan slachtoffers en nabestaanden.

bijstand
rechtsbijstand; tolk; voorzieningen

bill of rights
(Ned: Statuut van rechten) 1) Term voor diverse historische documenten, zoals de eerste tien amendementen van de Amerikaanse grondwet, bekrachtigd in 1791. Onder deze amendementen zijn: vrijheid van geloof, meningsuiting, pers en vergadering, en het recht van een beklaagde in een strafzaak om de aanklacht te kennen en getuigen te horen. Met name het First Amendment speelt tot op heden een cruciale rol in zaken aangaande de vrijheid van meningsuiting. 2) Term voor het geheel van verklaringen en verdragen betreffende de mensenrechten, met als kern de Universele verklaring en de VN-verdragen van 1966. Zie ook geschiedenis van de mensenrechten

biodiversiteit
De verscheidenheid van levensvormen. Op aarde leven naar schatting 50 miljoen soorten planten en dieren. De laatste tientallen jaren sterven soorten sneller uit dan ooit tevoren. Doordat er minder soorten planten zijn raken dieren hun voedselbronnen kwijt. Ook de mens is afhankelijk van een rijke variatie aan soorten. Commerciële belangen bedreigen de biodiversiteit, bijv. doordat grote ondernemingen patent hebben op bepaalde gewassen en de bijbehorende bestrijdingsmiddelen, waardoor andere gewassen worden verdrongen. Het is. mogelijk dat gewassen uitsterven omdat ze worden verdrongen door `nieuwe` gewassen, vaak verkregen door genetische manipulatie. Als later blijkt dat de nieuwe gewassen niet goed bestand zijn tegen bepaalde ziektes, kan het `oude` gewas niet meer worden gevonden. Tot de middelen om biodiversiteit te handhaven behoren het aanleggen van `zadenbanken` om plantensoorten te behouden en het beheer wildparken waarin met uitsterven bedreigde dieren worden beschermd. In 1992 namen de VN een verdrag over biodiversiteit aan, waarbij inmiddels bijna alle landen van de wereld zich hebben aangesloten, maar o.m. de VS nog niet. Een organisatie die wereldwijd actie voert voor biodiversiteit is Greenpeace. Zie ook broeikaseffect; dierenrechten; milieu

biologische wapens
wapens, biologische en chemische

birdal, akin
Voorzitter van de Turkse mensenrechtenorganisatie IHD, die de belangrijkste bron van informatie is aangaande gevangenisomstandigheden, martelingen, verdwijningen, dood in gevangenschap, oneerlijke processen en andere schendingen van mensenrechten in het land. Op Birdal werd in 1998 een aanslag gepleegd. Enige maanden later werd hij in de gevangenis gezet, nadat hij had aangedrongen op een geweldloze oplossing van het conflict tussen de Turkse overheid en de Koerdische minderheid. Hij is ook vervolgd omdat hij vroeg om erkenning van de genocide op de Armeniërs, waarbij begin 20ste eeuw een miljoen mensen omkwamen. Amnesty International voerde actie voor hem, onder meer door voor hem een groot welkom met bloemen te brengen bij zijn vrijlating in 2000. Hij is geëerd met o.m. de Nederlandse Geuzenpenning. Zie ook advocaten

birhaheka, immaculée
Activiste voor mensenrechten in Zaïre, later de Democratische Republiek Congo. Directeur van een organisatie voor rechten van vrouwen. Zij werd veelvuldig bedreigd en in 2000 opgepakt en mishandeld. De situatie van de mensenrechten in Congo kenmerkte zich door grootschalig geweld, waarbij vrouwen door strijders van zowel overheidstroepen als oppositiegroeperingen worden gedwongen tot het verrichten van diensten (waaronder prostitutie), waarna zijn vaak door een tegenpartij worden mishandeld of gemarteld vanwege `collaboratie`. Birhaheka kreeg in 2000 de mensenrechtenprijs genoemd naar Martin Ennals.

blasfemie
Godslastering. Het oordeel over negatieve uitlatingen over een godsdienst is altijd een afweging in het kader van het recht van vrijheid van meningsuiting. Zo zijn in de VS romans geweerd uit bibliotheken en films uit bioscopen omdat plaatselijke groepen, soms onder dreiging met geweld, bezwaar maakten tegen godslasterlijke passages. Godslastering wordt in westerse landen zelden door een rechter bestraft, hoewel soms in civiele procedures compensatie wordt afgedwongen voor belediging van bepaalde religieuze groeperingen. In andere landen is er een grotere religieuze onverdraagzaamheid, waarin godslastering als een ernstig misdrijf wordt gezien. Het rechtsstelsel van de islam (sharia) stelt op godslastering de doodstraf, een straf die daadwerkelijk is voltrokken in o.m. Pakistan, Iran en Afghanistan. Het Nederlandse parlement aanvaardde 2004 niet een motie die aandrong op afschaffing van het artikel over godslastering in het Wetboek van strafrecht. Internationale opschudding veroorzaakten spotprenten die de profeet Mohammed uitbeeldden in de Deense Jyllands-Posten. De cartoons verschenen in september 2005. Drie weken later verzochten elf ambassadeurs van islamlanden om ingrijpen van de overheid; de Deense premier weigerde. In december drukten Arabische kranten plaatjes af, zoals van de profeet met varkenssnuit, die niet uit het Deense blad kwamen. Later begonnen groepen in islamitische landen een handelsboycot; bij rellen in enkele moslimlanden vielen doden.

bliksemacties
(Eng: urgent actions) Benaming van een actietechniek van o.m. Amnesty International waarin op korte termijn, soms binnen enkele uren, telegrammen, e-mails of sms`en worden gestuurd naar de autoriteiten ten behoeve van iemand die slachtoffer dreigt te worden van marteling, verdwijning, buitengerechtelijke executie of refoulement (terugzending van vluchtelingen). Dergelijke spoedacties worden ook door andere organisaties ondernomen. Zo kennen de speciale rapporteurs en werkgroepen van de VN spoedacties voor urgente gevallen. Zie ook actie

boeddhisme
Leer van de Noord-Indiase prins Siddharta of Gautama (vermoedelijk gestorven in 486 v.C.) die door meditatie boeddha (d.i. verlichte) was geworden. Hij leerde dat het lijden wordt veroorzaakt door verlangen en wordt opgeheven door de vernietiging van verlangen. In de 3e eeuw v.C. werd het boeddhisme in India staatsleer. De boeddhistische opvatting van de mens benadrukt liefde en mededogen. Wetten zijn nodig voor de maatschappelijke orde, maar de overheersende richtlijn moet altijd zijn het toebrengen van zo min mogelijk lijden aan het geringste aantal mensen. De mens is vrij in de keuze van zijn religie. Boeddhistische ideeën over mensenrechten en geweldloosheid zijn o.m. uitgedragen door de Dalai Lama, de geestelijk leider van de Tibetanen, en de Birmese politica Aung San Suu Kyi. Gewelddadig fundamentalisme onder boeddhisten heeft zich o.m. voorgedaan in India en Sri Lanka. Zie ook godsdienst

boerka-verbod
kleding

boff, leonardo (1938)
Hij trad in 1952 toe tot de orde der Franciscanen en was gedurende 22 jaar leraar theologie. In 1985 veroordeelde het Vaticaan hem tot `een jaar van gehoorzaam zwijgen`, omdat zijn opvatting van bevrijdingstheologie te revolutionair was. In 1992, toen het Vaticaan hem opnieuw dreigde te veroordelen, legde hij zijn priesterschap af. Hij werd, mede door zijn zestig boeken, een belangrijke bron van inspiratie voor bewegingen die zich tegen armoede en onderdrukking keren, zowel in zijn geboorteland Brazilië als elders.

bono en u2
Bono (Paul David Hewson, geb. 1960) is de leadzanger van de Ierse rockband U2. Hij en zijn band kregen grote bekendheid door hun inzet voor de strijd tegen armoede, schulden en aids. Hij werkte daarin samen met Bob Geldof. U2 nam deel aan de door Geldof geïnitieerde concerten Live Aid (1985) en Live 8 (2005) die de aandacht moesten vestigen op de armoede in vooral Afrika. In 2002 zorgde een ontmoeting van Bono met president George W. Bush voor grote internationale publiciteit ten bate van ontwikkelingslanden. Het weekblad Time noemde hem, naast Bill Gates, in 2005 `een van de 100 belangrijkste mensen van de wereld`. Hij is meermalen genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede.

bossuyt, marc (1944)
Belgisch Commissaris-generaal voor de vluchtelingen en statelozen van 1987 tot 1987. Als Commissaris had hij een eigen beslissingsbevoegdheid betreffende asielverzoeken. Hij had een loopbaan als hoogleraar internationaal recht en is gelijktijdig actief geweest in verscheidene VN-organen, o.m. in studies over afschaffing van de doodstraf, slavernij en rassendiscriminatie. Tevens voerde hij missies uit voor zowel de VN als niet-gouvernementele organisaties. In 2003 was hij voor de VN speciale rapporteur inzake Irak. Hij verzette zich toen uitdrukkelijk tegen de sancties en later tegen de geallieerde inval, in tegenstelling tot zijn voorganger Max van der Stoel die de sancties had gesteund.

boven, theo van (1934)
Nederlands jurist, van 1977 tot 1982 directeur van het VN-centrum voor mensenrechten. Als directeur van het centrum voor de mensenrechten stelde hij schendingen van de mensenrechten aan de kaak. Na zijn eerste ambtstermijn van 5 jaar werd Van Boven niet herbenoemd. Zijn openingsrede op de jaarlijkse zitting van de commissie van 1982 waarin hij wees op buitengerechtelijke executies door overheden (waarbij hij landen bij name noemde) zou doorslaggevend zijn geweest. Van Boven was hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Limburg, daarnaast o.m. lid van de VN-subcommissie en van het VN-comité tegen rassendiscriminatie. In 2001 werd hij benoemd tot speciale rapporteur van de VN voor marteling. In 2004 kreeg hij de Carnegie Wateler Vredesprijs.

boycot
embargo

braindrain
(Van Eng: lett. `wegvloeien van hersenen`) Het verschijnsel dat hoger opgeleiden ontwikkelingslanden verlaten omdat zij in het Westen een veel hoger inkomen kunnen verdienen. Braindrain heeft zowel positieve als negatieve kanten. Doordat hoger opgeleiden wegtrekken ontstaat een tekort in de landen van herkomst. Maar degenen die naar Europa en Noord-Amerika zijn gegaan hebben vaak bijgedragen aan de opleiding van anderen in de landen van herkomst. Braindrain is wettelijk niet te voorkomen, gezien het recht op bewegingsvrijheid. Sommige landen hebben de eis gesteld dat hoger opgeleiden eerst hun studie `terugbetalen` voordat zij het land mogen verlaten. Zie ook onderwijs; universiteiten

brandt, willy (1913-1992)
Duits staatsman. In 1971 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn werk in de verzoening tussen Oost en West. Na zijn aftreden wegens een spionageschandaal in 1974 werd hij hoofd van de Onafhankelijke Commissie voor Internationale Ontwikkelingsvraagstukken, beter bekend als de commissie-Brandt. De commissie, die veel financiële steun uit Nederland kreeg, deed voorstellen voor een integrale aanpak van problemen als overbevolking, milieu, de wapenwedloop en de negatieve gevolgen van de globalisering.

briefgeheim
correspondentierecht

broeikaseffect
De atmosfeer, de luchtlaag rond de aarde, veroorzaakt een natuurlijk broeikaseffect. Dat zorgt ervoor dat de temperatuur op aarde gemiddeld ongeveer 15 graden bedraagt, in plaats van -18 graden. Het leven zoals de aarde dat kent zou zonder het natuurlijk broeikaseffect onmogelijk zijn. Het broeikaseffect is in de 19e eeuw ontdekt. Tot in de jaren vijftig van de 20e eeuw maakte geen wetenschapper zich zorgen over het broeikaseffect. Begin jaren zestig werd de basis gelegd voor het huidige klimaatonderzoek gebaseerd op rekenmodellen. Het bleek dat sinds het einde van de 19e eeuw de temperatuur aan het aardoppervlak 0,6 graad was gestegen. Het leek onwaarschijnlijk dat die temperatuurstijging geheel toegeschreven kan worden aan natuurlijke variaties. Onderzoek leverde sindsdien aanwijzingen dat het wereldklimaat wordt beïnvloed door de mens die broeikasgassen, zoals CO2 (kooldioxide) in de atmosfeer brengt. Onderzoekers verwachten bovendien dat de opwarming van het klimaat in de komende eeuw versneld verder gaat. In 2100 zal de gemiddelde temperatuur op aarde ongeveer 3 graden warmer zijn en is zal het zeewater tussen 28 en 42 cm zijn gestegen. CFKs (chloorfluorkoolwaterstoffen), kunstmatige stoffen die bijv. worden gebruikt in spuitbussen, tasten de ozonlaag aan en dragen bij aan het broeikaseffect. De VN aanvaardden in 1992 in Kyoto het Verdrag over klimaatverandering, waarin een groot aantal maatregelen is opgenomen. Veel landen traden toe, waaronder Rusland, maar niet de VS.

brovina, flora (1949)
Kosovaars-Albanese kinderarts, schrijfster en activiste voor mensenrechten. Tijdens de NAVO-bombardementen op Kosovo bracht zij voedsel en verleende zij medische hulp aan vrouwen en kinderen, en probeerde zij de beginselen van medische neutraliteit waar mogelijk in praktijk te brengen. Haar literaire werk werd veelal niet uitgegeven. Servische troepen arresteerden haar en brachten haar over naar Servië, waar ze vanwege `deelname aan vijandelijke activiteiten` tot gevangenisstraf werd veroordeeld. Ze kwam eind 2000 vrij nadat de regering-Milosevic ten val was gebracht Zie ook censuur

brundtland, gro harlem (1939)
Noorse arts die gedurende 1986-1996 de premier van haar land was. Een rapport dat een VN-commissie onder haar voorzitterschap in 1987 liet verschijnen legde de grondslag voor de wereldwijde belangstelling voor duurzame ontwikkeling. Het Brundtland-rapport gaat over de herverdeling van hulpbronnen zodat arme landen zich kunnen ontwikkelen. Het stelt dat groei verenigbaar is met duurzame ontwikkeling, onder voorwaarden van evenwichtige economische bescherming, economische ontwikkeling en sociale gelijkheid. In 19982003 was Brundtland voorzitter van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Ze verwierf faam met haar inzet om epidemische ziekten zoals SARS te bestrijden. Zie ook ontwikkeling

buergenthal, thomas (1934)
Amerikaanse hoogleraar in het internationaal recht. Hij was voorzitter van de waarheidscommissie voor El Salvador (onder toezicht van de VN, 1992-93), voorzitter van het Inter-Amerikaanse hof (Amerikaans Verdrag), medeoprichter van het museum voor de holocaust in Washington D.C., en werkzaam in talloze andere functies op het gebied van mensenrechten.

buitengerechtelijke executies
(Ook: politieke moorden, Eng: extrajudicial executions). Moorden gepleegd door functionarissen, in opdracht of met goedkeuring van de overheid. Politieke moorden treffen vaak politieke tegenstanders en demonstranten. In sommige landen zijn gevangenen stelselmatig in het geheim terechtgesteld. Als mensen van een minderheidsgroep op grote schaal worden vermoord spreken we van genocide (volkenmoord). Soms is zo`n genocide een plotselinge uitbarsting van geweld, zoals in Rwanda in 1994. In andere landen is het een veel sluipender proces. Vooral inheemse volken, in bijvoorbeeld Latijns Amerika, worden slachtoffer van veel dodelijk geweld. De dood kan ook het gevolg zijn van marteling, wrede behandeling en verwaarlozing in gevangenschap. Veel mensen die slachtoffer zijn geworden van verdwijningen, bleken opgepakt te zijn en in kampen of geheime centra gevangen. Degenen die langere tijd verdwenen blijven keren meestal niet levend terug. De daders van politieke moorden zijn veelal militairen en politie. In diverse landen zijn doodseskaders actief. Vaak worden die door de overheid gesteund of getolereerd. Onder hun leden zijn veel (ex-)militairen en agenten. De VN kent een speciale rapporteur voor buitengerechtelijke executies (Asma Jahangir), die jaarlijks verslag uitbrengt en die regeringen van geval tot geval om opheldering vraagt. Massale gevallen van politiek gemotiveerde moorden deden zich o.m. voor in Indonesië (1965-1966, 500.000 doden), Oeganda (1972-1978, 100.000-500.000 doden), Democratisch Kampuchea (1975-1978, 500.

buitenlandse hulp
ontwikkelingshulp

bujak, zbigniew (1954)
Hij werkte als fabrieksarbeider toen hij actief werd in de Poolse vakbeweging Solidariteit. Vanaf 1978 leidde hij verscheidene demonstraties en stakingen, samen met o.m. Lech Walesa. Hij kwam daarvoor in de gevangenis. Hij was parlementslid van 1991 tot 1997, daarna minister. Hij kreeg in 1986 samen met Adam Michnik de mensenrechtenprijs van het Amerikaanse Robert F. Kennedy Center (prijzen).

burgerbevolking in oorlogstijd
De burgerbevolking moet in oorlogstijd worden beschermd op grond van art. 3 van de Geneefse verdragen en door de Protocollen bij dat verdrag. Het aantal burgerslachtoffers in oorlogen is volgens populaire cijfers sterk gestegen. In de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) bestond maar 10% van de slachtoffers uit burgers, in de oorlogen van het eind van de eeuw zou dat 90% zijn geweest. Dat percentage is waarschijnlijk te hoog, maar zeker is wel dat het aantal burgerslachtoffers in bijna alle hedendaagse oorlogen het aantal militaire slachtoffers overtreft. Zie ook oorlog; PIOOM; Rummel, Rudolph

burgerlijke ongehoorzaamheid
geweldloze weerbaarheid

burgeroorlog
Oorlog tussen partijen binnen een land. Burgeroorlogen kunnen enorm verwoestend zijn: in de Amerikaanse burgeroorlog (1860-1865) kwamen 600.000 mensen om. Grote aantallen slachtoffers vielen sinds 1990 in burgeroorlogen o.m. Algerije (100.000) en Colombia (40.000). Maar vaak wordt een vorm van massale onderdrukking ten onrechte een burgeroorlog genoemd: in vele grote geweldsuitbarstingen sinds de jaren zestig (Guatemala, El Salvador, Oeganda, Cambodja, Rwanda, Tsjetsjenië) was het gewapend verzet absoluut niet opgewassen tegen regeringstroepen en viel het overgrote deel van de burgerslachtoffers door geweld van de kant van de regering. Er was daar sprake van massale buitengerechtelijke executies en genocide. In een burgeroorlog gelden voor beide partijen de Geneefse verdragen, in het bijzonder het Tweede protocol. Gevangen leden van gewapende oppositiegroepen die duidelijke kenmerken van een geordend leger hebben moeten als krijgsgevangenen worden behandeld. Vaak is er onduidelijkheid of een oorlog als een burgeroorlog, een bevrijdingsoorlog of een internationale oorlog beschouwd moet worden Als het om een internationale oorlog gaat, d.w.z. dat een deel van een land als een nieuw land wordt beschouwd (zoals Bangladesh dat zich in 1971 afscheidde van Pakistan, Eritrea dat zich in 1993 afscheidde van Ethiopië, Bosnië dat zich in 1995 afscheidde van Joegoslavië), wordt het voor de Verenigde Naties gemakkelijker in te grijpen, op grond van het Handvest dat stelt dat interventie gerechtvaardigd is bij conflicten die de wereldvrede bedreigen.