Kopie van `Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten`

De woordenlijst staat niet (meer) online. U ziet hieronder een kopie van de informatie. Het kan zijn dat de informatie niet meer up-to-date is. Wees dus kritisch bij het beoordelen van de waarde ervan.


Amnestie International - Encyclopedie van de mensenrechten
Categorie: Mens en samenleving > Mensenrechten
Datum & Land: 15/02/2007, NL
Woorden: 92


ambassadeur van het geweten
>Ambassadeur van het Geweten (Ambassador of Conscience). Naam van een onderscheiding uitgereikt door Amnesty. Met de prijs beoogt Amnesty het werk voor mensenrechten te propageren door bepaalde personen als `ambassadeurs` te benoemen. De prijs werd toegekend aan Václav Havel in 2003, Mary Robinson en Hilda Morales Trujillo in 2004, Bono en de popgroep U2 in 2005 en Nelson Mandela in 2006. Zie ook prijzen voor mensenrechten

ambtsberichten
In de Nederlandse asielprocedure, documenten die door het ministerie van Buitenlandse Zaken worden opgesteld over algemene of individuele achtergronden van asielzoekers, ten behoeve van de beslissing op een asielverzoek door het ministerie voor Vreemdelingenzaken en Intergratie. Voorheen werd een beschikking op een asielverzoek alleen gegeven in overeenstemming met de minister van Buitenlandse Zaken. In 1991 werd dit artikel onder druk van de Tweede Kamer uit de wet geschrapt, waardoor de ambtsberichten een minder bepalende plaats in de asielprocedure kregen. De kwaliteit van de ambtsberichten verbeterde daarna beduidend, ze verwezen ook vaker naar informatie van organisaties als Amnesty International. Algemene ambtsberichten (niet betrekking hebbend op bepaalde personen) zijn openbaar en worden op de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken gepubliceerd (www.minbuza.nl/default.asp?CMS_ITEM=MBZ257248).

amnesty international
De wereld telt ruim 190 landen. Volgens Amnesty International (AI) worden de mensenrechten in driekwart van die landen geschonden. Volgens Amnesty`s Jaarboek vinden in zo`n 50 landen buitengerechtelijke executies plaats. Marteling en mishandeling door veiligheidstroepen, politie en andere autoriteiten maken in zo`n 130 landen slachtoffers. In een kleine 30 landen ‘verdwenen’ mensen en in meer dan 40 landen zitten gewetensgevangenen vast. De doodstraf wordt in 50 landen uitgesproken en in zo`n 25 landen daadwerkelijk ten uitvoer gebracht. AI is in 1961 opgericht door de Engelse advocaat Peter Benenson. Zijn artikel `De vergeten gevangenen` werd wereldwijd gepubliceerd. De grondbeginselen waren volstrekte onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Om de onafhankelijkheid te waarborgen mochten leden van AI alleen actie voeren tegen mensenrechtenschendingen die niet in hun eigen land waren gepleegd. AI vraagt dat gewetensgevangenen onmiddellijk worden vrijgelaten en dat marteling en executie onmiddellijk worden gestopt. AI bestrijdt de discriminatie die grote groepen een menswaardig leven ontzegt – zoals vrouwen, homo`s of minderheden. AI bestrijdt het geweld tegen vrouwen, inclusief het `huiselijk` geweld waartegen de overheid niets onderneemt. De actiemiddelen van AI zijn o.m.: adoptie van gewetensgevangenen; actie op landen en thema`s (bijv. tegen de doodstraf); bliksemacties` door middel van telegrammen, e-mail en SMS in acute situaties; lobby bij regeringen en internationale organisaties.

amputatie
Het afzetten van een lichaamsdeel, meestal hand of voet. Voorheen veel toegepast als straf in landen van de islam, vooral voor diefstal. Meer recent zijn gevallen gemeld uit o.m. Saoedi-Arabië, Afghanistan en Pakistan. Een bijzonder wrede straf is de `kruisamputatie`, het afhakken van bijv. rechterhand en linkervoet. Amputaties worden in de desbetreffende landen beschouwd als een lijfstraf (ze zijn in Koran voorgeschreven), maar zijn in feite vormen van marteling.

apartheid
Maatschappelijk en juridisch systeem van rassenscheiding in Zuid-Afrika. Met een programma voor apartheid won de Nasionale Partij in 1948 de verkiezingen. De praktijk van apartheid leidde echter tot vele schendingen: de politieke, sociale en economische achterstelling van zwarten en het geweld dat werd gebruikt om activisme en meningsuiting bij zwarten te onderdrukken. Het stelsel was gebaseerd op rassendiscriminatie. `Kleine apartheid`, de scheiding van rassen in openbaar vervoer, bussen, parken e.d., werd tussen 1985 en 1988 afgeschaft. `Grote apartheid` betrof op de verschillen in rechten die in de wet tussen de raciale groepen bestaan en het verschijnsel van de `thuislanden`, gebieden die officieel onafhankelijke staten van verschillende stammen waren met een eigen bestuur, maar die geheel door de Zuid-Afrikaanse regering werden gecontroleerd en door geen enkel ander land erkend. In 1992 werd de apartheid officieel afgeschaft. Zie ook Lutuli, John Albert; Mandela, Nelson; Tutu, Desmond; waarheidscommissie

ashrawi, hanan (1947)
Palestijnse politica en activiste voor mensenrechten en verzoening. Ze is geboren in Ramallah, op de Westelijke Jordaanoever, in een christelijk gezin. In 1991-93 was ze woordvoerder van de Palestijnse delegatie bij de vredesonderhandelingen met Israël, in Madrid. In 1996 richtte ze de Onafhankelijke Palestijnse Commissie voor Burgerrechten op. Ze was van 1996-98 minister van Onderwijs in het kabinet van Yasser Arafat, maar trad af o.m. uit protest tegen de schendingen van mensenrechten begaan door de Palestijnse Autoriteit. Ze wordt beschouwd als een ombudsman voor mensenrechten in Palestijns gebied.

asiel
Het Griekse woord `asiel` betekent: heiligdom, toevluchtsoord. In het oude Griekenland was het `asiel`, een tempel of altaar waar vluchtelingen onder bescherming van de godheid stonden en niet onder dwang mocht worden weggehaald. In Rome boden dergelijke plaatsen met name bescherming aan mishandelde slaven en criminelen. In de middeleeuwen ontwikkelde zich het kerkasiel. In het internationaal recht mogen staten naar eigen inzicht asiel verlenen aan vluchtelingen, niet alleen op het eigen grondgebied (territoriaal asiel) maar ook bijv. in ambassades (diplomatiek asiel) en op schepen. Asielrecht is het geheel van rechtsregels rondom het recht op asiel, dat is (tijdelijke) toestemming tot verblijf in een vreemd land gezien de vervolging in het land van herkomst. Artikel 14(1) van de Universele Verklaring luidt: `Een ieder heeft het recht in andere landen asiel te vragen en te genieten tegen vervolging`. Internationale bindende verdragen, waaronder het Vluchtelingenverdrag van 1951, hebben het recht asiel te genieten niet bekrachtigd. Die verdragen stellen slechts het recht op bescherming tegen terugzending (refoulement). Degenen die ernstige misdrijven hebben begaan kunnen volgens artikel 1F van het Vluchtelingenverdrag worden uitgesloten van asiel. In Nederland is het asielrecht vastgelegd in de Vreemdelingenwet.

asielprocedure
De asielprocedure in Nederland is gebaseerd op de Vreemdelingenwet van 2000. De fasen zijn: 1) De indiening van een asielverzoek bij de IND (in feite bij een grenspost of politiebureau, of op Schiphol); 2) Een eerste gehoor door een contactambtenaar in het aanmeldcentrum, in zeer veel gevallen gevolgd door een nader gehoor binnen 48 `procesuren`; 3) Indien de asielzoeker een negatieve beschikking ontvangt, kan hij zijn zaak voorleggen aan een rechter. Indien besloten wordt dat er meer onderzoek nodig is, wordt de asielzoeker doorverwezen naar een oriëntatielocatie. In beginsel wordt er dan binnen zes maanden beslist, maar deze termijn wordt veelal niet gehaald; 4) Het verzoek kan leiden tot verlening van een `vergunning voor bepaalde tijd asiel`; bij afwijzing kan de asielzoeker in beroep gaan. In Nederland wordt iedere asielzoeker eerst opgevangen in een van de twee aanmeldcentra: Ter Apel of Schiphol. Wie door de eerste selectie komt, gaat door naar een opvangcentrum. Sinds 1 januari 2005 zijn er twee typen centrale opvanglocaties ontstaan: centra gericht op oriëntatie en inburgering, voor mensen die wachten op een beslissing en voor hen die een positieve beschikking kregen; en centra gericht op terugkeer, voor in de normale procedure afgewezen asielzoekers die in beroep zijn gegaan. De opvang wordt geregeld door het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA). Vluchtelingen die een vluchtelingenstatus hebben gekregen, worden opgenomen in gemeenten. Volgens Amnesty International zijn de belangrijkste gebreken van de asielprocedure: -- Versnelde procedure: Steeds meer asielverzoeken worden versneld in het aanmeldcentrum afgewezen.

asielzoekers
Asielzoekers zijn degenen van wie nog niet is vastgesteld of zij vrees voor vervolging in de zin van het Vluchtelingenverdrag te duchten hebben; vluchtelingen zijn degenen van wie dat is vastgesteld. De termen worden echter veelal door elkaar gebruikt. `Illegale asielzoekers` is een innerlijke tegenspraak, want volgens internationaal recht heeft een ieder het recht asiel te vragen. Het aantal asielzoekers in West-Europa liep op van 13.000 in 1970 tot 456.000 in 1991; daarna daalde het aantal (2003: 288.000). De grootste groepen asielzoekers die in de jaren tachtig naar Europa kwamen waren afkomstig uit Iran, Turkije en Sri Lanka. In de jaren negentig kwamen ook grote aantallen uit (voormalig) Joegoslavië, Afghanistan en Irak. Na 2000 waren de grootste groepen afkomstig uit Irak, Somaliâ, Afghanistan, Iran, Rusland (Tsjetsjenië), voormalig Joegoslavië, Turkije, China, Nigeria en India. Er waren in Nederland in 2000 bijna 44.000 asielaanvragen; daarna nam het aantal sterk af (2005: 9.500, 2006: 14.500). Door de jaren heen is in Nederland, net als in de meeste andere Europese landen, gemiddeld 15 tot 30% van de asielzoekers toegelaten, als vluchteling (vluchtelingenstatus) of op humanitaire gronden.

atoomwapens
wapens, nucleaire

bhopal (india)
Op 3 december 1984 kwam in Bhopal, in de Indiase deelstaat Madhya Pradesh, een fabriek van pesticiden tot ontploffing. Naar schatting 3.800 mensen werden onmiddellijk gedood, veel meer mensen liepen blijvende schade aan hun gezondheid op. Volgens internationale mensenrechtenwetgeving hebben staten de plicht om hun bevolking te beschermen tegen de mensenrechtengevolgen van nalatigheid door bedrijven. Ook bedrijven zelf hebben de verantwoordelijkheid zich te houden aan mensenrechtenstandaarden. In 1989 schikte Union Carbide, de eigenaar van de fabriek van Bhopal, voor een schadevergoeding van 470 miljoen dollar. Dat geld werd lange tijd niet uitgekeerd aan de slachtoffers. Ook het terrein is nooit goed schoongemaakt. Amnesty heeft actie gevoerd om de regeringen van India en de VS (waar Dow Chemical-Union Carbide zijn internationale hoofdkwartier heeft) ertoe te bewegen hun internationale verplichting na te komen en de bedrijven te dwingen tot het betalen van schadevergoeding en het treffen van voorzieningen. In juli 2004 gelastte het Indiase Hooggerechtshof de uitbetaling van de resterende 330 miljoen dollar aan slachtoffers en nabestaanden.

clitoridectomie
vrouwenbesnijdenis

cultureel erfgoed
In 2003 nam de Unesco een verdrag aan over het behoud van het cultureel erfgoed van de wereld. Daarbij gaat het om talen, uitvoerende kunsten, sociale en traditionele praktijken, rituelen en feesten, monumenten, ambachtelijke producten enz. Al in 1982 was het overleg over dat verdrag begonnen. Er is een lijst van ruim 750 gebouwen, steden e.d. die als `werelderfgoed` zijn aangeduid. Veel van die plaatsen liggen in China, Italië, Spanje en Frankrijk (waaronder historische paleizen, kathedralen, waterwerken en standscentra). In België zijn er acht plaatsen (waaronder het Grote Plein van Brussel en het historisch centrum van Brugge), in Nederland zeven plaatsen (waaronder Schokland, de droogmakerij de Beemsterpolder en het Rietveld-Schröderhuis in Utrecht). Buiten het materiële erfgoed heeft de Unesco negentien culturele `meesterwerken` aangewezen als eerste zorg. Daaronder zijn bijv. de taal, dans en muziek van een etnische groep uit Belize, een traditionele vorm van opera in China, een vorm van poppentheater uit Sicilië, oude koninklijke riten in Korea en een techniek van versierde houten kruizen in Litouwen. Nationale regeringen hebben vaak een eigen beleid op cultureel erfgoed; zo bestaat in Nederland een lange lijst van kunstvoorwerpen in musea, kerken, particuliere huizen en elders die niet mogen worden verkocht of uitgevoerd.

culturele rechten
Deze omvatten o.m. het recht op deelname aan het culturele leven en wetenschappelijke vooruitgang, en het auteursrecht. Ze zijn o.m. geformuleerd in het VN-verdrag (BuPo) als verplichtende rechten. Andere rechten, zoals het onderhouden van internationale contacten in wetenschap en cultuur, staan in het VN-verdrag (EcSoCu) als nastrevenswaardige rechten genoemd. Een van de belangrijkste culturele rechten is het recht op een eigen taal.

cultuurrelativisme
Het idee dat bepaalde gebruiken in andere culturen niet als schendingen van mensenrechten worden ervaren. Vrouwenbesnijdenis of het verbranden van weduwen, maar ook bijv. de doodstraf of lijfstraffen worden in een bepaalde cultuur als `normaal` beschouwd omdat ze heel verbreid zijn, door grote groepen van de bevolking worden gesteund, door de overheid gesteund of niet bestreden, enz. Aanhangers van cultuurrelativisme vinden dat men de eigen normen niet aan andere culturen mag opdringen. Door de toenemende normstelling van internationaal recht wordt een beroep op cultuurrelativisme steeds minder overtuigend en heeft het beginsel van universaliteit de overhand gekregen. Zie ook kleding; multiculturele samenleving; Unesco

cvse
OVSE

djilas, milovan (1911-1995)
Joegoslavische politieke schrijver en activist die zijn teleurstelling over het communisme openlijk uitte. In 1953 werd hij een van de vier vice-presidenten van zijn land, maar reeds het jaar daarna trad hij af en verliet hij de communistische partij. In 1957 smokkelde hij het manuscript van zijn boek De nieuwe klasse het land uit. Hierin betoogde hij dat het communisme een nieuwe elite van `bevoorrechten en parasitaire tirannen` in het leven had geroepen. Hij werd verscheidene malen gevangen gezet, het laatst tussen 1961 en 1966. Hij gold als een belangrijk voorvechter van democratie in Oost-Europa.

dwangarbeid
Dwangarbeid is verboden, maar volgens het VN-verdrag (BuPo) zijn o.m. de dienstplicht, als straf opgelegde arbeid en dienstverlening bij rampen daarvan uitgezonderd. Dwangarbeid in detentie komt veel voor. In China, Vietnam en Myanmar bijv. zijn talloze mensen tewerkgesteld in heropvoedingskampen. Hedendaagse organisaties tegen slavernij ijveren ook tegen vormen van horigheid die bijv. ontstaan doordat landarbeiders, vaak al vanaf hun geboorte, gebonden zijn aan een landeigenaar bij wie zij in de schuld staan. Tot de activisten tegen dwangarbeid, slavernij en horigheid behoren Marin Macwan en Kailash Satyarthi (India), Iqbal Masih (Pakistan) en Harry Wu (China).

dwangvoeding
Internationale verdragen doen geen duidelijke uitspraken over dwangvoeding van gedetineerden, bijv. wanneer dezen in hongerstaking zijn. Volgens de Verklaring van Tokio moeten medici weigeren aan dwangvoeding mee te werken zolang de gevangene in staat is een eigen oordeel te vormen over de gevolgen van het weigeren van voedsel. Organisaties als Physicians for Human Rights en de Nederlandse Johannes Wier Stichting geven advies bij hongerstaking en zijn in het algemeen gekant tegen dwangvoeding.

dwaze moeders
Opgericht 1976, door o.m. Hebe Bonafini, als een organisatie van moeders van slachtoffers van verdwijningen onder het Argentijnse militaire bewind (1976-1983). De scheldnaam `Dwaze Moeders` ontleenden ze aan een beledigende uitlating van een hooggeplaatste functionaris. Ze heten ook `Moeders van de Plaza de Mayo`, naar het centrale plein in Buenos Aires waar zij tot op heden elke donderdag een stille demonstratie houden, getooid met karakteristieke witte hoofddoeken (luiers). Enkele van de oprichters werden in 1977 zelf slachtoffer van verdwijning. De moeders kregen een ongekende publiciteit in het buitenland en werden het symbool van de schendingen van mensenrechten in Latijns Amerika. Ze werden ook voorbeeld voor comités van familieleden in andere landen. Later ontstond een groep van Grootmoeders van de Plaza de Mayo. De Moeders vielen in de jaren tachtig uiteen in twee groepen, waarvan de ene zonder meer berechting van alle schuldigen eist, en de andere (Linea Fundadora) samen met de groep van Grootmoeders en andere organisaties voor mensenrechten tot verzoening met het gewelddadige verleden probeert te komen. In Nederland werd aan de Dwaze Moeder veel steun verleend door het comité SAAM. De Dwaze Moeders zijn veelvuldig onderscheiden, o.m. met de Nederlandse Geuzenpenning (1997).

early warnings
(Eng: vroegtijdige waarschuwingen) Term voor signalen die wijzen op het ontstaan van een patroon van grootschalige schendingen van mensenrechten. Dergelijke signalen zijn o.m. het optreden van doodseskaders, onopgehelderde moorden met politieke achtergrond, geheime operaties tegen guerrillabewegingen, aanvallen op de onafhankelijkheid van rechters. Belangrijke organisaties die zich speciaal toeleggen op het publiek maken van early warnings zijn International Alert en de International Crisis Group.

educatie
mensenrechteneducatie; onderwijs

eenzame opsluiting
Een gevangenisregime waarin een gevangene geen contact heeft met andere gevangenen. Tot de moderne tijd zaten gevangenen in de regel met meerderen in een cel. Eenzame opsluiting in kerkers, zoals de `vergeetput` (oubliette) gold als een zware straf en leidde vaak tot dood door honger of verwaarlozing. Moderne westerse gevangenissen kennen in de regel een systeem van individuele opsluiting, maar met veel gelegenheid tot onderling contact. Eenzame opsluiting zonder die contacten geldt als disciplinaire straf en wordt soms ook gebruikt voor detentie van bijzonder gevaarlijk geachte (politieke) misdadigers. Zie ook gevangenen

eer
Het VN-verdrag (BuPo) verbiedt ongegronde aanvallen op iemands eer en reputatie en stelt het recht op bescherming van de wet tegen dergelijke aanvallen. Deze bepaling is een van de beperkingen op de vrijheid van meningsuiting. In de westerse rechtspraktijk betekent dit o.m. dat ongegronde aantijgingen, bijv. in de media, kunnen worden bestraft. Personen met een belangrijke publieke functie mogen in de praktijk in verdergaande mate op hun reputatie worden aangevallen dan gewone burgers. Het is bijv. geaccepteerd dat een columnist een minister over de hekel haalt, terwijl hij dat niet mag doen met iedereen. In Nederland en België genieten sommige personen, zoals leden van het koninklijk huis, een bijzondere bescherming tegen aantasting van hun goede naam omdat zij geacht worden zich krachtens hun positie slecht te kunnen verdedigen. Zie ook eerwraak; privacy

eerlijk proces
Tot de elementen van een eerlijk proces behoren: een officiële aanklacht, de onafhankelijkheid van rechters, berechting op redelijke termijn, rechtsbijstand, gelegenheid en tijd tot het voorbereiden van een verdediging, mogelijkheid tot het horen van getuigen, geen dwang tot bekennen, berechting volgens wetten geldig op het moment van het vermeende misdrijf, geen tweede veroordeling voor hetzelfde feit (ne bis in idem), mogelijkheid tot beroep en gratie.



eerwraak, eremoord
In veel landen en gemeenschappen bestaat het gebruik dat schendingen van de `eer` worden gewroken. In vooral islamitische gemeenschappen leidt dat ertoe dat bijvoorbeeld een vrouw die overspel zou hebben gepleegd of haar familie anderszins tot schande zou hebben gemaakt wordt mishandeld, met zuur overgoten, in brand wordt gestoken of vermoord. Ook mannen worden, in mindere mate, het slachtoffer van eerwraak. Deze moorden worden met een beroep op wetten van de islam (sharia) gerechtvaardigd. Eerwraak is echter geenszins beperkt tot de islam: er bestaan sterke tradities van eerwraak in `machoculturen` in bijv. Sicilië, Corsica en Latijns-Amerikaanse landen. Eremoorden krijgen verhoudingsgewijs grote aandacht van de media, maar ze zijn maar een heel klein percentage van het huiselijk en ander geweld dat vrouwen in veel landen treft. In steeds meer landen vindt de justitie het eermotief niet langer reden om moordenaars vrij te spreken, maar in bijv. Pakistan gaan de meeste daders van eerwraak nog altijd vrijuit. Diverse organisaties hebben opvanghuizen ingericht om vrouwen tegen de wraak van familieleden te beschermen. Belangrijke activisten tegen eerwraak zijn o.m. Riffat Hassan, Asma Jahangir en Hinah Jilani (allen uit Pakistan).

embargo
In het internationaal recht, oorspronkelijk het in beslag nemen van buitenlandse handelsschepen door een staat. Nu een term gebruikt voor sancties tegen een staat, zoals een verbod op handel. Onderscheiden van boycot doordat embargo een zaak is van de staat en boycot van particulieren, maar in de praktijk worden de termen door elkaar gebruikt. `Boycot` is genoemd naar de Engelse kapitein Boycott, die in 1880 onder druk werd gezet in een geschil over pacht. Embargo`s en boycots worden vaak getroffen tegen staten, bedrijven of instellingen die op een zwarte lijst zijn geplaatst. Boycots werden toegepast door de Amerikaanse beweging voor burgerrechten in de jaren vijftig en zestig, op winkels die zwarten discrimineerden. In de jaren tachtig werden in Zuid-Afrika door de zwarte verzetsbeweging vele boycots en consumentenstakingen georganiseerd, die aanzienlijke effecten leken te hebben op de bereidheid van de blanke bevolking tot onderhandelen. Bekende internationale boycots waren die jegens Rhodesië, 1965-1979, nadat dat land eenzijdig de onafhankelijkheid van Groot-Brittannië had verklaard, en jegens het apartheidsregime in Zuid-Afrika. De VS riepen in 1980 op tot een boycot van de Olympische Spelen in Moskou uit protest tegen de sovjetinvasie in Afghanistan het voorafgaande jaar. Een embargo van leveranties aan Irak werd ingesteld nadat dat land in augustus 1990 Koeweit had bezet. en bleef van kracht tot 2003 De VN heeft geregeld opgeroepen tot embargo`s tegen wapenhandel, handel in conflictgrondstoffen (zoals diamanten) die de strijd in diverse Afrikaanse landen financieren, enz.

empowerment
Dit Engelse woord, dat letterlijk betekent `iemand tot iets in staat stellen` en dat in het Nederlands meestal onvertaald blijft, wordt veel gebruikt door ontwikkelingsorganisaties, vrouwenbeweging e.d. om aan te geven dat het streven is de doelgroep in staat te stellen zelf de problemen op te lossen en de vervulling van rechten en basic needs op te eisen. Zo kan de `empowerment` inhouden dat vrouwen in actie komen voor gelijkberechtiging en tegen discriminatie en geweld, of dat inheemse groepen zich teweer kunnen stellen tegen de dreigende vernietiging van hun cultuur of leefomgeving. Het klassieke voorbeeld van `empowerment`, al werd dat woord toen nog niet algemeen gebruikt, is de opkomst van de vakbeweging in de 19e eeuw, waardoor arbeiders rechten als die op eerlijk inkomen, goede werkomstandigheden en redelijke werkuren konden gaan opeisen. `Empowerment` werd vooral een populaire termen omdat ontwikkelingsorganisaties steeds meer willen benadrukken dat hun hulp niet gericht is op het instandhouden van afhankelijkheid, maar juist op het bevorderen van zelfredzaamheid. Die inzet van hulporganisaties wordt vaak als advocacy aangeduid.

epidemieën
ziekten

erasmusprijs
Prijs die uitgaat van de Nederlandse Stichting Praemium Erasmianum, die jaarlijks wordt toegekend aan een persoon of instelling die in Europa een buitengewoon belangrijke bijdrage heeft geleverd op cultureel, sociaal of sociaal-wetenschappelijk terrein. Onder de mensenrechtenverdedigers die deze prijs ontvingen waren Amnesty International (1976), Václav Havel (1986), de Internationale Commissie van Juristen (1989), Simon Wiesenthal (1992), Mary Robinson (1999) en Adam Michnik (2001).

erge omnes
(Lat.: jegens allen). Term uit het internationaal recht voor rechten die onvoorwaardelijk voor alle staten en individuen gelden. Zo is het recht om gevrijwaard te zijn van misdrijven tegen de menselijkheid een recht erge omnes, terwijl er ook rechten bestaan die slechts voor bepaalde groepen bestaan (categoriale rechten), zoals het recht van slachtoffers op compensatie of het recht van een inheems volk op zijn taal en leefgebied.

erkenning als vluchteling
In de asielprocedure, het verlenen van een vluchtelingenstatus aan iemand die asiel vraagt. Erkenning leidt niet automatisch tot toelating, hoewel dat in de praktijk meestal het geval is.

ermacora, felix (1923-1995)
Oostenrijkse hoogleraar internationaal recht, gedelegeerde voor Oostenrijk bij de VN-commissie voor mensenrechten in 1959-80 en 1984-87. Hij trad op als speciale rapporteur van de VN en schreef invloedrijke studies over volkenrecht, democratisering en verzoening. In 1999 werd in Oostenrijk een naar hem genoemd instituut opgericht dat zich inzet voor verzoening in Midden- en Oost-Europa.

erturk, yakin
Turkse sociologe, sinds 2003 de speciale rapporteur van de VN voor de mensenrechten van vrouwen. Ze stelt dat er te weinig exacte cijfers zijn over het aantal vrouwen dat blootstaat aan geweld, maar dat dat geweld vooral vrouwen treft die in achtergestelde gebieden wonen, gebrek hebben aan basisbehoeften als schoon water, wettelijk benadeeld worden of een plotse emancipatie doormaken die de traditionele positie van mannen in gevaar brengt. Ze zet zich speciaal in voor het bestrijden van huiselijk geweld, omdat veel vormen van geweld `thuis worden geproduceerd en naar de samenleving geëxporteerd’.

escorts
Begeleiders van mensenrechtenverdedigers die bedreigd worden. De organisatie Peace Brigades International heeft een wereldwijd systeem van escorts (vrijwilligers uit het buitenland) opgezet. Zij verblijven bij toerbeurt soms dag en nacht in de nabijheid van bedreigde mensen.

ethiek
Ethiek is het geheel van gedachten over en visies op de gedragsregels die mensen tegenover elkaar en tegenover de natuurlijke omgeving in acht moeten nemen. De ethische regels kunnen heel strikt en dwingend zijn, zoals in het fundamentalisme, maar ook veel minder nauw omschreven. De hedendaagse ethiek baseert zich in de regel op de drie uitgangspunten van de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804): 1) Handel alleen volgens beginselen waarvan je wilt dat ze voor iedereen gelden. 2) Handel zo dat anderen en jezelf als `goed doel` en nooit alleen als middel gebruikt. 3) Gebruik je vrijheden voor zover je daarmee niet de vrijheden van anderen in gedrang brengt.In de meeste tradities bestaat de ethiek vooral uit het vermijden van de grootste ondeugden, zoals in de christelijke traditie de zeven hoofdzonden: gulzigheid, gierigheid, jaloezie, toorn, onkuisheid, vadsigheid en hoogmoed. In de democratie is de ethiek in de regel alleen vastgelegd voor zover ze fundamentele rechten en strafrechtelijke feiten betreft, zoals dat je niet mag moorden, stelen, frauderen of contracten mag breken. Andere morele regels, zoals ten aanzien van het tonen van respect voor anderen of het aanhangen van een bepaalde godsdienst, worden aan de keuze van individuen en groepen overgelaten. Anderzijds is er in democratische samenlevingen een tendens om ethische regels juist in wetten vast te leggen, bijv. ten aanzien van genetische manipulatie of de verantwoordelijkheid van bedrijven. De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) maakte een onderscheid tussen de `ethiek van beginselen` en de `ethiek van verantwoordelijkheid`.

etnocide
(Lett: het doden van een stam) Benaming voor het vernietigen van een cultuur. Minderheden zoals de inheemse bevolking van het Amerikaanse continent, de Tibetanen in China, de Koerden in het Midden-Oosten en de Tsjetsjenen in Rusland, zijn niet alleen slachtoffer geworden van genocide (volkenmoord), maar ook van stelselmatige vernietiging van hun cultuur. Die voltrekt zich door verdrijving van de bevolking, vernietiging van heiligdommen en cultuurgoed, verbod op het spreken van een eigen taal, verbod op onderwijs in de eigen cultuur en geschiedenis, of door sociaal-economische ontwikkelingen die tot het verloren gaan van een cultuur leiden. Etnocide is een schending van verscheidene culturele en collectieve rechten.

fundamentalisme
De strenge interpretatie van een godsdienst die zich kenmerkt door religieuze onverdraagzaamheid. Oorspronkelijk was het de benaming voor een conservatieve beweging in het Amerikaans protestantisme in de 19e eeuw. Na de Tweede Wereldoorlog ontplooide de beweging zich vooral als een anticommunistische, evangelistische stroming vertegenwoordigd door predikanten als Billy Graham. Fundamentalisme was ook te vinden bij de Zuid-Afrikaanse Nederlands-hervormde kerk, die apartheid verdedigde als de wil van God. Fundamentalisme komt heden ten dag voor in alle godsdiensten. De fundamentalistische aanhangers van de islam worden `islamisten` genoemd. Fundamentalistische opvattingen zijn vaak strijdig met de mensenrechten, zoals in de ideeën over de ondergeschikte positie van de vrouw, de verkettering en vervolging van degenen die geen of een andere godsdienst zijn toegedaan en de weigering om het gezag van internationale verdragen te erkennen.De fundamentalistische islam kan niet gelijk worden gesteld met terrorisme en zelfmoordaanslagen. Sommige fundamentalisten nemen inderdaad hun toevlucht tot geweld, maar er zijn veel fundamentalisten die langs vreedzame weg hun overtuiging uitdragen en veel islamitische terroristen gebruiken een fundamentalistische opvatting van de islam als een excuus voor het nastreven van politieke doeleinden, zoals het terugdringen van Amerikaanse invloeden in het Midden-Oosten.

fundamentele rechten
De term wordt gebruikt als synoniem voor verschillende categorieën rechten: 1) Voor rechten als die op leven en onschendbaarheid van de persoon. Deze rechten worden ook wel aangeduid als integriteitsrechten. 2) Voor burgerlijke en politieke rechten, ook wel de klassieke mensenrechten genoemd, te onderscheiden van sociaal-economische en culturele rechten. In deze categorie vallen vrijheid van meningsuiting en vergadering, het recht op openbare en onafhankelijke behandeling van rechtszaken, alsmede de participatierechten: recht op deelname aan het openbare leven. 3) Voor grondrechten (fundamentele rechten die in de grondwet zijn opgenomen), die wel in drie categorieën worden onderscheiden: integriteitsrechten, die vrijwaren van ongerechtvaardigde inbreuk op de lichamelijke en geestelijke persoon; vrijheidsrechten, waaronder de vrijheid van meningsuiting en vergadering; en sociaal-economische rechten, die een menswaardig bestaan voor ieder mogelijk moeten maken.

ghezali, salima (1958)
Algerijnse journaliste. Ze gaf de leiding aan het tijdschrift La Nation, dat zich in de jaren negentig als een van de zeer weinige media durfde uit te spreken tegen het grootschalig geweld tussen overheid en fundamentalistische groepen, waarbij in totaal 100.000 mensen zijn omgekomen. Het tijdschrift werd verboden en zij zelf werd veelvuldig bedreigd. Ze kreeg in 1997 de Sacharov-prijs van het Europees Parlement. Zie ook journalisten

guantánamo bay
Sinds januari 2002 zijn `war on terror`-gevangenen, met kap bedekt en geboeid, naar het detentiecentrum Guantánamo Bay gebracht, als vorm van administratieve detentie. Deze gevangenen, ongeveer 775 in totaal, zijn de afgelopen vijf jaar veelal op willekeurige gronden gearresteerd of soms zelfs ontvoerd, onrechtmatig overgedragen aan de Verenigde Staten of buiten geldende juridische regels om naar Guantánamo Bay gebracht. Begin 2007 zaten veel gedetineerden op Guantánamo Bay al vijf jaar lang in een juridisch vacuüm terwijl de meeste anderen van de nog steeds ruim vierhonderd gevangenen eveneens al jarenlang vastzaten zonder aangeklaagd te zijn, zonder proces en veelal zonder contact met familieleden. Op 6 september 2006 aanvaardde het Amerikaanse Congres een wetsvoorstel van president George Bush waarmee de kort daarvoor illegaal verklaarde Militaire Commissies om de Guantánamo gedetineerden te berechten, alsnog gelegaliseerd werden. Amnesty heeft op veel punten ernstige zorgen. Tot op heden is geen van de Guantánamo-gedetineerden in staat gesteld de rechtmatigheid van zijn detentie door een rechter te laten toetsen. Er zijn sterke aanwijzingen dat martelingen of andere vormen van wrede, onmenselijke of vernederende behandeling meer dan sporadisch op Guantánamo hebben plaatsgevonden. De omstandigheden waarin de meeste gedetineerden op Guantánamo verkeren - gedetineerd voor onbepaalde tijd, geïsoleerd, en vol ontberingen - komen neer op wrede, onmenselijke of vernederende behandeling.

hill, jaribu
Amerikaanse activiste voor burgerrechten en tegen rassendiscriminatie. Als zwarte tiener begon een carrière als zangeres, pas na haar veertigste ging ze rechten studeren. In 1996 organiseerde ze de eerste regionale mensenrechtenconferentie voor het zuiden van de VS. Ze benadrukt dat de doodstraf veel vaker aan zwarte dan aan blanke verdachten wordt opgelegd. Ze voerde ook actie tegen het politiegeweld dat vooral onder zwarte burgers slachtoffers maakt.

hindoeïsme
Godsdienst die met name in India verbreid is. In de hindoeïstische traditie werden marteling en mishandeling al in de 3e eeuw v.C. verboden. Oude teksten zijn ook gekant tegen de doodstraf. Krijgsgevangenen moeten humaan worden behandeld en zo snel mogelijk vrijgelaten. De hindoeïstische opvatting van geweldloosheid en geweldloze weerbaarheid maakte Mahatma Gandhi (1869-1948) tot een tegenstander van alle straffen, ook voor dieven en moordenaars. Het hindoeïstisch fundamentalisme dat vooral sinds eind jaren negentig in India is opgekomen heeft geleid tot gewelddaden, zoals het verdrijven van moslims en sikhs uit bepaalde regio`s. Zie ook godsdienst

hirsi ali, ayaan (1969)
Geboren als Ayaan Hirsi Magan in Somalië. Ze was wetenschappelijk medewerkster bij de Partij van de Arbeid, toen ook korte tijd lid van het bestuur van Amnesty International. Daarna was ze lid van de Tweede Kamer voor de VVD, tot ze na een politieke rel over haar paspoort in 2006 naar de VS vertrok. Ze is internationaal zowel geprezen als verguisd vanwege haar kritiek op de islam. In 2004 maakte ze samen met Theo van Gogh de film Submission. Van Gogh werd in november van dat jaar vermoord. De moordenaar liet op het lichaam een aan Hirsi Ali gerichte dreigbrief achter. Daarop dook ze onder. Onder de titel `Gun ons een Voltaire` schreef ze in Trouw (24 november 2001): `In Europa en in Nederland kan de autochtone meerderheid de islamitische minderheid helpen door de ernst van de huidige staat van de islam niet te bagatelliseren, maar aan de kaak te stellen. Door hier podia te geven aan dissidente stemmen kan tegenwicht worden geboden aan de eenzijdige en geestverlammende religieuze retoriek die miljoenen moslims dagelijks te horen krijgen. Laat de Voltaires van deze tijd in een veilige omgeving werken aan een Verlichting van de islam. De islam is niet door een proces van Verlichting gegaan en islamitische samenlevingen worstelen nog met dezelfde problemen als het christendom voorafgaande aan de Verlichting.`

ibrahim, hauwa
Nigeriaanse advocate die in 2005 de Sacharovprijs van het Europees Parlement kreeg. Ze is geboren in een klein dorpje waar meisjes nooit verder kwamen dan het basisonderwijs. Vooral door de steun van haar moeder bereikte ze de universiteit. Ze is een van de heel weinige vrouwelijke advocaten in het overwegend islamitische noorden van Nigeria. Ze legde zich vanaf 1999 toe op het verdedigen van degenen die onder de islamitische sharia-wetgeving waren aangeklaagd. Haar bekendste zaak werd die van Amina Lawal, een vrouw die in maart 2002 op verdenking van overspel werd veroordeeld tot de dood door steniging. In deze zaak volgde vrijspraak in hoger beroep. Ook in andere zaken slaagde Ibrahim erin een vonnis van steniging teniet te doen.

identificatieplicht
Plicht tot het overleggen van een document dat ten bewijze dient van de identiteit van een persoon. In België bestaat de plicht voor iedere Belg die ouder dan 15 jaar is. Hij moet een identiteitskaart overleggen wanneer de houder het bewijs van zijn identiteit dient te leveren. De kaart wordt uitgereikt door het bestuur van de gemeente. In Nederland bestaat sinds juni 1994 een identificatieplicht o.m. in geval van gegronde verdenking en bij financiële transacties: er mag naar een identiteitsbewijs worden gevraagd bij vreemdelingentoezicht, verdenking van zwartrijden, toegang tot voetbalstadions e.d. Op 1 januari 2005 is de identificatieplicht wet geworden; bij aanhouding is identificatie vereist voor iedereen vanaf 14 jaar, mits de politie daarvoor een gegronde reden heeft. De wet voorziet niet in afzonderlijke controles op het bezit van identiteitsbewijzen. De invoering van een algemene identificatieplicht is in Nederland altijd een omstreden onderwerp geweest. Invoering ervan is bepleit met het oog op het tegengaan van criminaliteit en illegaliteit, en als maatregel om terrorisme te bestrijden. Tegenstanders menen dat invoering leidt tot verdere discriminatie van vreemdelingen en minderheden, en een bedreiging vormt van de privacy. Zie ook vreemdelingen

igo`s
Intergouvernementele organisaties, d.w.z. organisaties van staten, zoals de VN. Tot de regionale IGO`s behoren de Raad van Europa, de Europese Unie, de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS), de Arabische Liga (Arabisch Handvest) en de Afrikaanse Unie. Azië kent geen regionale IGO, wel samenwerkingsverbanden. IGO`s zijn de belangrijkste bronnen van normstelling in het internationaal recht van mensenrechten, door middel van verdragen, verklaringen, resoluties en gedragscodes. Tot hun mechanismen van implementatie behoren commissies, monitoring, algemene rapportage en speciale rapporteurs, embargo’s en een interventie (of humanitaire interventie). In de meeste IGO`s is ook een rol weggelegd voor niet-gouvernementele organisaties (ngo`s), bijv. door raadgevende bevoegdheid.

illegalen
Personen zonder verblijfstitel. Illegalen omvatten o.m. vreemdelingen wiens verblijfsvergunning is verlopen, uitgeprocedeerde asielzoekers en degenen die zonder geldige papieren het land zijn binnengekomen. Schattingen van de aantallen illegalen in Europa lopen sterk uiteen. In Nederland wordt hun aantal geschat op ten minste 40.000; zij verblijven vooral in de grote steden. Illegalen kunnen als ongewenste vreemdelingen in hechtenis worden genomen. In de praktijk volgt voor slechts weinig illegalen uitzetting, hoewel westerse regeringen daartoe steeds zeggen maatregelen te zullen nemen. Illegalen zijn uitgesloten van sociale voorzieningen, maar o.m. kerkelijke organisaties en vrijwilligersgroepen, zoals van artsen, geven vaak hulp. Medici en ziekenhuizen zijn verplicht elke patiënt met acute en ernstige klachten hulp te verlenen. Ze kunnen voor dergelijke zorg voor illegalen tot op zekere hoogte een beroep doen op speciale fondsen van de overheid. Zie ook asielzoekers; pardon; vluchtelingen

ilo
Internationale Arbeidsorganisatie, opgericht in 1919 en vanaf 1946 verbonden aan de VN. De ILO heeft als doel het bevorderen van sociale rechtvaardigheid. De besluitvorming is tripartiet: regeringen, werkgevers en werknemers zijn vertegenwoordigd. In de loop der jaren zijn binnen de ILO meer dan 180 arbeidsverdragen tot stand gekomen. Die hebben o.m. betrekking op arbeidsomstandigheden, kinderarbeid, slavernij, het stakingsrecht en de vrijheid van vereniging en vergadering. Voor de controle op naleving kent de ILO een verplichte rapportage door de verdragstaten. Klachten tegen lidstaten kunnen worden ingediend door de partijen, maar ook door de Raad van Beheer, het dagelijks bestuur van de ILO. Deze raad kan ook onderzoek laten doen. De belangrijkste sanctie is openbaarmaking van de einduitspraak. Het klachtrecht speelde bijv. een rol in 1976, toen dreigende openbaarmaking van een klacht over dwangarbeid tegen Indonesië bespoedigde dat daar tienduizenden langdurig gedetineerde politieke gevangenen werden vrijgelaten. In 1990 werd de officiële Chinese vakbondsfederatie uit de ILO gezet. Belangrijke organen van de ILO zijn o.m. het Comité voor de Vrijheid van Vergadering en het Comité voor de Toepassing van Overeenkomsten en Aanbevelingen. De ILO heeft ook richtlijnen opgesteld voor het maatschappelijk verantwoord ondernemen van bedrijven. Zie ook globalisering

imf
Intergouvernementeel orgaan, verbonden aan de VN, samen met de Wereldbank opgericht in 1946; ruim 180 landen zijn lid. De centrale instelling van het internationaal geldstelsel. Doelstellingen zijn het bevorderen van economische samenwerking, stabiele wisselkoersen en beheersing van internationale geldvoorraden. Het IMF beschikt over fondsen door deelneming van aangesloten landen. Deze landen hebben trekkingsrechten, d.i. de aanspraak op bepaalde bedragen van het fonds. De vaste bewindvoerders zijn de grootste kapitaalverschaffers: de VS, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Saoedi-Arabië. De VS hebben ruim 20% van de stemmen, de ontwikkelingslanden samen 15%. Om voor een lening in aanmerking te komen kan het IMF eisen stellen aan het economisch stelsel van het land, hetgeen neerkomt op beduidende invloed van de rijke landen op de arme. Vooral de `structurele aanpassingsprogramma`s`, waarin geld wordt geleend om bijv. de begroting te versterken, hebben veel kritiek gekregen omdat ze ook ten goede komen aan repressieve regimes. Sinds eind jaren tachtig stelt het IMF zich kritischer op jegens schendingen van mensenrechten, onder meer door van de ontvangende landen garanties van `goed bestuur` te eisen. Een rapport uit 2001 noemt de bestrijding van armoede als de belangrijkste bijdrage van de IMF aan de verwezenlijking van mensenrechten. Zie ook globalisering; Wereldbank

immigratie
migranten

immuniteit
De vrijwaring van bepaalde juridische consequenties voor daden die men heeft begaan. Diplomaten genieten immuniteit, echter in een mate die afhankelijk is van het plaatselijk rechtssysteem. Het `Weens verdrag over diplomatieke relaties` (1961) verleent ambassadepersoneel alleen immuniteit met betrekking tot daden begaan uit hoofde van hun functie. In westerse landen genieten parlementsleden, ook die van het Europees Parlement, immuniteit tegen vervolging, die echter door het parlement kan worden opgeheven. Sommige groepen genieten een algemene immuniteit; kinderen kunnen bijv. niet persoonlijk aansprakelijk worden gesteld in strafrechtelijke of civiele zaken. Sommige overheden verlenen bepaalde groepen, bijv. militairen of geheime diensten, immuniteit (straffeloosheid) voor hun daden, maar dit is in strijd met het principe van persoonlijke verantwoordelijkheid voor de wet zoals vastgelegd in o.m. de principes van Neurenberg. Volgens het statuut van het Internationaal Strafhof genieten ook staatshoofden geen immuniteit tegen vervolging, zie bijvoorbeeld de zaak tegen de Chileense ex-dictator Pinochet. In België bestond enige tijd een Genocidewet (genocide) die ook aan zittende staatshoofden en leden van de regering geen immuniteit verleende voor vervolging vanwege volkenmoord en andere ernstige misdrijven, maar de strekking van die wet werd in 2003 sterk beperkt.

imperialisme
Imperialisme (van Lat. `imperium`, groot rijk) is een term voor de overheersing van kleine staten en minder machtige gebieden door grote en rijke staten. In de 16e eeuw waren o.m. Nederland, Engeland en Frankrijk dergelijke grootmachten. In de 19e eeuw kwamen daar de VS en Rusland bij. In de 20ste eeuw werd het imperialisme teruggedrongen door de dekolonisering. Aan het eind van de 20ste eeuw werden de VS vaak als een `imperialistische` macht gezien, omdat het veruit de rijkste en militair sterkste staat ter wereld is. Door hun macht kunnen de VS in de hele wereld, en vooral in de minst machtige landen, grote invloed uitoefenen op de vorming van regeringen, het voorkomen en uitbreken van oorlogen, de verdeling van de welvaart, het veiligstellen van Amerikaanse politieke en economische belangen. Belangrijke verschillen met het imperialisme uit vroeger tijden zijn echter o.m. dat ook de VS gebonden zijn aan internationale verdragen, dat democratische besluitvorming binnen de VS de macht van ondernemingen en overheid aan banden legt en dat de globalisering heeft geleid tot een groot internationaal economisch netwerk waarin ook met belangen van kleine landen rekening moet worden gehouden.

implementatie
(Van Lat: ten uitvoering brengen). Implementatie wordt onderscheiden van normstelling. Wanneer men spreekt van implementatie van bijv. de normen van mensenrechten, dan duidt men op het geheel aan mogelijkheden om die rechten concreet te maken, zoals door actie, diplomatieke druk, het instellen van commissies, systemen van rapportage, wetgeving e.d.

irak, nederlandse troepen in
Amnesty neemt geen standpunt in vóór of tegen de deelname van Nederlandse troepen in vredeshandhaving en wederopbouw in Afghanistan en Irak. Wel vindt Amnesty dat aan die deelname eisen moeten worden gesteld. Die eisen zijn o.m. verwoord in een brief die Amnesty, voordat Nederland in 2003 besloot deel te nemen aan de stabilisatiemacht in Irak, schreef aan de regering. Amnesty stelde daarin dat Nederland verplichtingen op het terrein van de mensenrechten moet kunnen waarmaken. Amnesty stelt dat Nederland van landen die bijdragen aan de internationale troepenmacht in Irak de garantie moet krijgen dat zij zich in de praktijk volledig houden aan al de internationale verplichtingen en de normen van mensenrechten en humanitair recht. Gegarandeerd moet zijn dat door de bezettende mogendheden voedsel, water en medische zorg wordt verstrekt aan de Iraakse burgers, en dat internationale humanitaire organisaties zonder belemmeringen hun werk kunnen doen.De bezettende mogendheden moeten bij het handhaven van de openbare orde de bescherming van de mensenrechten centraal stellen. Als het gebruik van geweld daarbij noodzakelijk zou zijn, dient dat in alle gevallen proportioneel te zijn en specifiek op het doel gericht. Zij die zich in het verleden in Irak schuldig hebben gemaakt aan ernstige schendingen van mensenrechten moeten daarvoor worden gestraft. Berechting - in wat voor vorm die ook zal plaatsvinden - moet altijd voldoen aan internationale normen voor een eerlijk proces. De doodstraf mag nooit worden opgelegd.

islam
Godsdienst waarvoor de grondslag werd gelegd door de profeet Mohammed (570-632). Het woord islam betekent onderwerping of overgave aan God, Allah, en is gebaseerd op het boek van de Heilige Koran, dat aan Mohammed werd geopenbaard. De islam breidde zich in de eerste eeuwen uit van Spanje tot ver in Azië, maar werd in de 16e-17e eeuw teruggedrongen. In de tweede helft van de 20e eeuw, toen de landen van het Midden-Oosten weer onafhankelijk werden, kwam er een nieuwe opleving waarin de islam zich ook als politieke kracht ontwikkelde. Als zodanig is de islam nu een dominante of belangrijke factor in het Midden-Oosten, Midden- en Zuid-Azië, Indonesië, Noord-Afrika en in gemeenschappen van immigranten in het Westen. Als een belangrijk manco in de ontwikkeling van de islamlanden wordt vaak gezien dat er geen sprake is geweest van een kritische stroming zoals de 18e-eeuwse Verlichting in Europa – of beter gezegd, dat pogingen van vrijdenkers om tot zo`n verlichting te komen door de machthebbers zijn onderdrukt. De islam telt wereldwijd ongeveer een miljard aanhangers. Er zijn vele stromingen in de islam, de bekendste zijn die van de sjiieten en de soennieten. Islamitische ideeën over mensenrechten benadrukken de absolute gelijkheid van mensen, ongeacht ras, religie, nationaliteit of status. Volgens de Koran is geen volk superieur aan enig ander. De mens is heilig en mag niet worden gedood, behalve als uitvloeisel van een wettig proces. Er bestaat geen dwang in religie en de verscheidenheid van religies is door God gegeven.

isolatiefolter
Gevangenisregimes kennen in de regel isolatie, d.i. het apart opsluiten van gevangenen als disciplinaire straf of omdat zij een bedreiging voor anderen vormen. Isolatie wordt ook toegepast in psychiatrische instellingen. Isolatie, bijv. van gevangenen en psychiatrische patiënten (separatie genoemd) is gerechtvaardigd wanneer de noodzaak daartoe aantoonbaar is, er geen sprake is van discriminerende of wrede behandeling en de beslissing bij een rechter kan worden aangevochten. Het langdurig isoleren van gevangenen in centra voor maximale veiligheid (Eng: maximum security prisons), zoals van de Duitse RAF-gevangenen in de jaren zeventig, heeft aanleiding gegeven tot klachten over isolatiefolter, d.i. het stelselmatig onthouden van sensore prikkels als natuurlijk licht en geluid en van omgang met andere mensen. Gevolgen van isolatiefolter zijn o.m. algemene pijngevoelens, desoriëntatie, concentratieverlies, slapeloosheid en waandenkbeelden. Amnesty International voert actie tegen isolatiefolter als een vorm van marteling.

jihad
(Arabisch: `strijd`, ook geschreven als djihaad) Heilige oorlog uit naam van de islam gericht tegen ketters en aanhangers van andere godsdiensten. De term komt niet voor in de Koran. Historische voorbeelden zijn de verovering van het Midden-Oosten in de eerste eeuwen van de islam en de strijd tegen de kruisvaarders. De term wordt gebruikt in landen van de islam voor de strijd tegen `ongelovigen`, vooral westerse mogendheden en invloeden; het geweld was met name gericht tegen Israël en de VS. Zie ook terrorisme

jilani, hinah (1953)
Ze werkte als advocate voor mensenrechten in Pakistan en opende in 1981, samen met haar zus Asma Jahangir, een centrum voor juridische hulp aan en opvang van vrouwen die waren mishandeld. De zussen stichtten ook, in 1986, de Pakistaanse mensenrechtencommissie. Jilani is speciale rapporteur van de VN voor mensenrechtenverdedigers.

khan, irene (1956)
Sinds 2001 de secretaris-generaal van Amnesty International, de eerste vrouw en eerste moslim in die functie. Ze is geboren in Bangladesh en studeerde internationaal recht in Engeland en de VS. In 1979 ging ze werken bij de Internationale Commissie van Juristen, in 1980 werd ze juridisch medewerker bij de UNHCR. Voor UNHCR werkte ze onder meer in Genève, India, Macedonië en Kosovo. In Amnesty International heeft ze zich vooral ingezet voor de uitbreiding van het werkterrein naar de bestrijding van discriminatie en van geweld tegen vrouwen. In 2002 kreeg ze in Engeland de Pilkingtonprijs voor `vrouw van het jaar`. In 2006 kreeg ze de Sydney Peace Prize.

kiesrecht
Volgens het VN-verdrag (BuPo) houdt het kiesrecht in: deel te nemen aan de behandeling van openbare aangelegenheden, rechtstreeks of door middel van vrijelijk gekozen vertegenwoordigers, zoals in een parlement; en te stemmen (actief kiesrecht) en gekozen te worden (passief kiesrecht) in periodieke gelijkwaardige verkiezingen met geheime stemming. Voorwaarde voor een democratisch kiesrecht zijn geheimhouding en de mogelijkheid een echte keuze te doen. In Nederland mogen ook gedetineerden (bij volmacht) stemmen maar kan kiesrecht worden onthouden aan degenen die wegens geestelijke stoornis onder curatele staan. In de 19e eeuw kregen steeds grotere groepen kiesrecht, maar tot het begin van de 20e eeuw was kiesrecht bijna overal voorbehouden aan mannen, en vaak slechts aan de meer welgestelden onder hen. In de golf van democratisering vond sinds 1989 in tientallen landen in Oost-Europa en de Derde Wereld de (her)instelling plaats van het algemeen kiesrecht in vrije en geheime verkiezingen. Vrouwen kregen in Nederland kiesrecht in 1922, in België in 1948. In Zwitserland is vrouwenkiesrecht pas algemeen geworden in 1991. In Koeweit mogen mannen wel, maar vrouwen niet stemmen. Er is geen kiesrecht in enkele Arabische landen, zoals Saudi-Arabië, Verenigde Arabische Emiraten, Brunei en Qatar, maar in al die landen zijn verkiezingen op althans lokaal niveau in voorbereiding. In landen als China en Cuba zijn nationale verkiezingen helemaal voorgekookt, maar voor plaatselijk bestuur is steeds meer de mogelijkheid van een echte keuze.

kim dae-jung (1925)
Zuid-Koreaanse politicus en activist voor mensenrechten. In 1973 werd hij door de Koreaanse geheime dienst gekidnapt uit een hotel in Tokio, kort nadat hij daar een bijeenkomst van de oppositie had geleid. De jaren zeventig bracht hij grotendeels in de gevangenis of onder huisarrest door. In 1980 werd hij ter dood veroordeeld omdat hij betrokken zou zijn geweest bij de studentendemonstraties, die door het leger zeer bloedig waren onderdrukt. Hij ging in ballingschap in de VS en werd meteen na terugkeer in 1985 onder huisarrest geplaatst. In 1987 en 1992 was hij de oppositiekandidaat voor het presidentschap, maar hij verloor in een klimaat van verdachtmakingen en corruptie. In 1997 won hij de verkiezingen wel; hij was vijf jaar president. Het meeste opzien baarde hij in de verzoening met Noord-Korea, de `zonneschijndiplomatie`. Hij kreeg in 2000 de Nobelprijs voor de Vrede.

kimberley-proces
conflictgrondstoffen

kind
De leeftijd waarop men nog als kind (minderjarige) geldt staat niet absoluut vast. Het recht om aan verkiezingen deel te nemen begint in veel landen met 18 jaar, het recht gekozen te worden met 21 jaar, maar er bestaan ook andere minimumleeftijden. Verscheidene internationale verdragen bevatten bepalingen over de rechten van het kind. Die zijn gebundeld in het Kinderverdrag (VN-verdrag over de rechten van het kind) uit 1989. Dit verdrag noemt o.m. het recht op ontwikkeling, zo mogelijk een leven bij de ouders, vrijwaring van ontvoering door ouders of anderen, het recht op privacy en een huis, bescherming tegen schadelijke praktijken van adoptie, vrijwaring van doodstraf of levenslange gevangenisstraf voor kinderen onder de 18 jaar, vrijwaring van militaire dienst voor kinderen onder de 15 jaar. Binnen enkele maanden was het verdrag door 20 landen bekrachtigd, zodat het in werking trad en een comité van tien onafhankelijke experts ging functioneren. Het verdrag sindsdien is door bijna alle landen bekrachtigd: alleen de VS (vanwege het verbod op terdoodveroordeling van kinderen) en Somalië deden dat nog niet. Nationale wetgevingen erkennen jonge kinderen over het algemeen niet als rechtspersoon. Kinderen mogen bijvoorbeeld niet stemmen en niet zelfstandig een contract aangaan. Ze zijn ook niet op dezelfde manier aansprakelijk, bijv. voor schade of letsel, als volwassenen. Als ze een misdrijf begaan moeten volgens speciaal kinderrecht worden veroordeeld. Wel kunnen in bijv. Nederland kinderen vanaf 12 jaar door de rechter gehoord worden over toewijzing van de ouderlijke macht na echtscheiding.

kinderarbeid
Kinderen mogen alleen werken als ze niet te jong zijn, het werk niet gevaarlijk, ongezond of gedwongen is, en er voldoende tijd overblijft voor onderwijs, spel en rust. Kinderarbeid is volgens ILO-verdragen en het VN-verdrag voor de rechten van het kind (1989) verboden als die `ongezond of schadelijk` is. In Nederland verbood het `kinderwetje van Van Houten`, genoemd naar het liberale Kamerlid Samuel van Houten, in 1874 fabrieksarbeid door kinderen beneden de tien jaar. Nu is arbeid onder zestien jaar verboden behoudens vergunning; jongere kinderen mogen naast hun school wel lichte arbeid verrichten bijv. als krantenbezorger. In België is er een verbod op arbeid door kinderen onder veertien jaar die nog leerplichtig zijn. Internationale gegevens over kinderarbeid worden o.m. verzameld door de VN-organisatie Unicef en door de vakbeweging. Wereldwijd werken ongeveer 250 miljoen kinderen jonger dan veertien jaar. In Afrika is dat eenderde van alle kinderen. In acties tegen kinderarbeid moet rekening worden gehouden met het feit dat die arbeid vaak nodig is om het gezin te laten overleven; er moet dus een alternatieve bron van inkomsten zijn. Er zijn succesvolle acties gevoerd, door de vakbeweging en organisaties als Defence for Children International, om internationale bedrijven te dwingen te breken met leveranciers die zich aan schadelijke kinderarbeid schuldig maakten. De Pakistaanse activist Iqbal Masih werd op 14-jarige leeftijd vermoord vanwege zijn strijd tegen kinderarbeid in de tapijtindustrie.

kindersterfte
gezondheidsrechten; levensverwachting

kindsoldaten
De internationale coalitie tegen het inzetten van kindsoldaten (leden zijn o.m. Amnesty International en Defence for Children International) schat dat in Afrika meer dan 120.000 kinderen van onder de 18 jaar deelnemen aan gewapende conflicten. Er zijn zelfs kinderen bij die niet ouder zijn dan zeven jaar. Human Rights Watch schatte in 2006 het aantal kindsoldaten wereldwijd op 200-300.000. Buiten Afrika vechten ze o.m. in Nepal en Sri Lanka. Talloze wreedheden worden begaan onder invloed van alcohol of drugs, die de kindsoldaten soms vrijwillig, soms gedwongen gebruiken. Meisjes worden vaak tot seks gedwongen. In het VN-verdrag over de rechten van het kind (1989) wordt de minimumleeftijd voor rekrutering en participatie in het leger op 15 jaar gesteld. In 2000 aanvaardden de VN een facultatief protocol bij het verdrag waarin de minimumleeftijd op 18 jaar wordt gesteld; in 2002 trad het in werking (klik hier voor volledige tekst). Het verdrag verbiedt deelnemende landen en rebellengroepen om minderjarigen in te zetten in militaire conflicten. Ook gedwongen rekrutering van minderjarigen is in het verdrag verboden. Westerse landen als Canada en Nieuw-Zeeland, maar ook oorlogslanden als Sri Lanka en Congo hebben het verdrag snel bekrachtigd. Nederland deed dat vooralsnog niet. Technisch gezien voldeed Nederland al aan de criteria voor toetreding tot het verdrag, dat vrijwillige werving toestaat vanaf zestien jaar en militaire inzet vanaf achttien jaar. Het beleid van de Nederlandse regering is dat minderjarige rekruten niet worden uitgezonden en betrokken in gevechtshandelingen.

king, martin luther (1929-1968)
Amerikaans activist voor de rechten van zwarten. Als predikant in de zuidelijke staat Alabama werd hij gekozen tot voorzitter van de Amerikaanse beweging voor burgerrechten, die uitgroeide tot de bindende kracht in het verzet tegen de achterstelling van de zwarte bevolking en de rassendiscriminatie in de VS. In 1956 werd hij voor het eerst gearresteerd. In de jaren zestig was hij tevens een van de leiders van het verzet tegen de Vietnam-oorlog. Bij een protestmars in Washington in 1963 hield hij zijn befaamde rede `Ik had een droom`. Met name onder de regeringen van president Kennedy (1960-1963) en zijn opvolger Johnson (1963-1968) werden enkele van de door hem geëiste rechten gerealiseerd. King werd in Memphis doodgeschoten, op 4 april 1968.

lgbt
(Eng: Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender) Een algemeen gebruikte aanduiding van diverse vormen van seksuele oriëntatie; in de omgangstaal vaak aangeduid als homoseksuelen. Amnesty International heeft in twintig landen een netwerk om LGBT-rechten te helpen beschermen.

ngo`s
Niet-gouvernementele organisaties, organisaties die geen overheden vertegenwoordigen. In de sfeer van de mensenrechten, vrede, veiligheid en milieu zijn vele duizenden ngo`s actief, sommige plaatselijk en van geringe omvang, andere internationaal en zeer groot. De grootste mensenrechten-ngo`s zijn Amnesty International, Human Rights Watch en Artsen zonder Grenzen. Andere belangrijke internationale ngo`s die bijdragen aan rapportage, conflictpreventie en preventie van mensenrechten zijn AIDA, Article 19, Defence for Children International, Derechos, Hague Appeal for Peace, Human Rights Internet, Index on Censorship, International Alert, de Internationale Commissie van Juristen, Justitia et Pax, de Liga voor de Rechten van de Mens, Pax Christi, PEN, PIOOM, Quakers en Transparency International. Een aantal Ngo`s, waaronder Amnesty International, heeft raadgevende bevoegdheid bij intergouvernementele organisaties (IGO`s).

nguyen chi thien (1932)
Vietnamese dichter. Vanaf 1958 verbleef hij dertig jaar, met korte onderbrekingen, in gevangenissen en werkkampen in Vietnam. In 1989 slaagde hij erin bij de Britse ambassade in Hanoi het manuscript van een dichtbundel en een brief achter te laten. Hij werd onmiddellijk daarna opnieuw gearresteerd; twee jaar later kwam hij vrij, na intensieve internationale acties van onder meer Amnesty International en de internationale schrijversorganisatie PEN. Hij woont nu in de VS. Hij kreeg o.m. het Poetry International Eregeld voor vervolgde dichters (Rotterdam, 1985). Zie ook censuur

nucleaire wapens
wapens, nucleaire

nulla poena sine lege
(Van Lat: geen straf zonder wet) Niemand mag veroordeeld worden voor een daad die op het moment van plegen nog geen strafbaar feit was. In het VN-verdrag (BuPo) en het Europees verdrag wordt echter een uitzondering gemaakt voor de misdaden die op de processen van Neurenberg berecht werden: oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en tegen de vrede.

nwankwo, clement
Nigeriaanse activist, directeur van het Project voor Grondwettelijke Rechten en medeoprichter van de Nigeriaanse Organisatie voor Burgerrechten. Ten tijde van de militaire regeringen, tot eind jaren negentig, waren dit de enige organisaties die het buitenland informatie konden geven over de zeer slechte gevangenisomstandigheden, buitengerechtelijke executies, gevallen van marteling en andere schendingen van mensenrechten in het land. Nwankwo werd in 1997 gearresteerd en mishandeld, vervolgens veroordeeld voor `diefstal`. Hij kwam na korte tijd vrij en werd geëerd met de mensenrechtenprijs genoemd naar Martin Ennals.

oas
De Organisatie van Amerikaanse Staten werd in 1948 opgericht en telt nu 32 lidstaten, waaronder de VS. Het handvest van de OAS noemt als doelstelling o.m. eerbiediging van de fundamentele rechten zonder onderscheid naar ras, nationaliteit, geloof of geslacht. Het noemt ook plichten van de mens, zoals de plicht tot arbeid. De OAS nam in 1948 de Amerikaanse verklaring van de mensenrechten aan, in 1969 gevolgd door het Amerikaans Verdrag voor de mensenrechten. Dat verdrag hebben de VS niet bekrachtigd.

ogata, sadako
Japanse hoogleraar politieke wetenschappen die van 1991 tot 2001 Hoge Commissaris voor Vluchtelingen (UNHCR) was. Eerder was ze de Japanse afgevaardigde bij de VN-commissie voor mensenrechten en VN-gezant voor Myanmar (Birma). Als Hoge Commissaris maakte ze zich sterk voor een uitbreiding van het werkterrein van de UNHCR naar de bescherming van ook binnenlandse vluchtelingen (ontheemden).

olympische spelen en mensenrechten
Amnesty heeft geen standpunt vóór of tegen deelname aan de Olympische Spelen in China in 2008. De organisatie dringt er bij het Internationaal Olympisch Comité en deelnemende landen op aan dat ze hun invloed aanwenden om de Chinese autoriteiten tot verbetering van de mensenrechten te brengen. In 2001 verklaarde de vice-president van het Chinese Olympisch Comité bij de kandidaatstelling: `Door de Olympische Spelen aan Beijing toe te kennen helpt u mee de mensenrechten te bevorderen.` De voorzitter van het Internationaal Olympisch Comitë, Jacques Rogge, heeft herhaaldelijk verwezen naar inspanningen van China om de mensenrechtensituatie te verbeteren. In april 2002 beloofde hij op te treden als de mensenrechten in China niet zouden verbeteren. Uit periodieke beoordelingen die Amnesty maakt van China blijkt dat zich op grote schaal schendingen van mensenrechten blijven voordoen. 1 De doodstraf - De doodstraf is nog steeds van toepassing op zo`n 68 delicten, waaronder ook belastingfraude en drugsmisdrijven. - Naar schatting worden jaarlijks acht- tot tienduizend mensen geëxecuteerd, officiële cijfers maken melding van 1500 tot 2000 terechtstellingen. - Niemand die tot de doodstraf wordt veroordeeld krijgt een eerlijk proces. Het ontbreekt aan goede toegang tot een advocaat en aan het uitgangspunt dat mensen onschuldig zijn tot het tegendeel is bewezen. Bewijs wordt soms door marteling verkregen. - Het uitnemen van organen van geëxecuteerde gevangenen is wijdverspreid. Nieuwe wetgeving uit juli 2006 regelt slechts transplantatie van levende donoren.

ombudsman
(Van Zweeds: scheidsrechter) Een functionaris die tot taak heeft de burger in zijn omgang met de overheid te beschermen tegen willekeur. De Zweedse grondwet voorzag sinds 1809 in een ombudsman, aangesteld door het parlement. Het instituut bestaat nu in tientallen landen. In Nederland werd een ombudsman aangesteld in 1982. Tot hem kan iedere burger zich wenden die meent dat een administratief orgaan zich onjuist jegens hem heeft gedragen. De ombudsman, die voor zes jaar wordt benoemd, behandelt in de praktijk veel zaken waarin procedures van de overheid nodeloos lijken te zijn vertraagd. Er kwamen later ook instellingen van de ombudsman op gemeentelijk niveau. Wereldwijd is vooral in de jaren negentig het aanstellen van een ombudsman, of het instellen van een nationale commissie voor mensenrechten, in zwang geraakt. Mensenrechtenverdedigers hebben vaak formeel of informeel als ombudsman gefungeerd, zoals Hannan Ashrawi (Palestina) en Sergej Kovaljov (Rusland). De VN aanvaardden in 1991 de Principes van Parijs, een verklaring die vooral benadrukt dat een ombudsman onafhankelijk van de overheid moet kunnen werken en zich naar eigen keuze mag laten bijstaan door onafhankelijke deskundigen en organisaties.

ottawa, verdrag van
Verdrag aangaande het gebruik, opslaan, produceren en overdragen van antipersoonsmijnen en aangaande de vernietiging daarvan. Het werd in 1997 aanvaard in Ottawa, Canada. Het verdrag, dat bij aanvaarding door 127 landen werd getekend (niet door de VS), moet vooral de verbreiding van landmijnen tegengaan. Voor het verdrag was lang geijverd door een coalitie van organisaties waarvan Jody Williams (Nobelprijs voor de Vrede 1997) de voortrekker was.

overbevolking
bevolkingsbeleid

overdrachten
(Eng: transfers) In veel gevallen zouden internationale overdrachten van goederen en diensten direct verband houden met schendingen van mensenrechten, maar het bewijs is vaak moeilijk te leveren. Daarbij kan het gaan om overdracht van militair en politioneel materieel of kennis die voor marteling en buitengerechtelijke executies wordt gebruikt, maar ook om financiële overdrachten die een onderdrukkend regime versterken. Amnesty International voert actie tegen overdrachten die direct tot schendingen van mensenrechten leiden, zoals martelwerktuigen en trainingen in marteltechnieken. Tegen overdrachten van vooral kleine wapens en landmijnen is actie gevoerd door vredesgroepen. Over het algemeen is echter alleen bij bepaalde incidenten, zoals rond de levering van korvetten aan Indonesië of van technologie aan Irak, sprake geweest van grote publieke verontrusting over de rol van overdrachten. Overdrachten die de mensenrechten kunnen bedreigen, worden ook aan de orde gesteld in het kader van bedrijven en mensenrechten en het maatschappelijk verantwoord ondernemen.

overheidsdienst
Personen in overheidsdienst zijn o.m. ambtenaren, rechters, militairen en politie. Met name voor wetshandhavers zijn gedragscodes ontwikkeld. Ambtenaren nemen soms een bijzondere arbeidspositie in, zoals in Nederland waar hun volgens de wet lange tijd het recht op staken was onthouden. Bijzondere verantwoordelijkheden berusten bij ambtenaren o.m. ten aanzien van persoonsregistratie, de uitvoering van voorzieningen, de uitvoering van het vreemdelingenbeleid en vluchtelingenbeleid, en het binnenlands veiligheidsbeleid. Het VN-verdrag (BuPo) stelt dat mensen recht hebben op een effectief rechtsmiddel bij schending van hun mensenrechten, zelfs als de schending is begaan door mensen in ambtelijke functie. Klachten over overheidsdiensten kunnen in verscheidene landen worden voorgelegd aan een ombudsman.

overtuiging
godsdienst

ovse
Vanaf begin jaren zeventig werden zittingen van de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) bijgewoond door alle Europese (ook de Oost-Europese) landen minus Albanië, en door de VS en Canada. In 1975 werd die zitting afgesloten met de Slotakte van Helsinki. De CVSE werkte met besprekingen over verschillende onderwerpen, `manden` genoemd. De derde mand was gewijd aan mensenrechten. Als gevolg van de Helsinki-akte ontstonden in verscheidene landen Helsinki-groepen. In drie CVSE-conferenties over de menselijke dimensie, de laatste in Moskou in 1991, werd overeengekomen dat mensenrechten niet slechts de `binnenlandse aangelegenheden` van staten zijn. Er werd een mechanisme in het leven geroepen waarbij deskundigen schendingen van mensenrechten kunnen onderzoeken, zo nodig zonder toestemming van de betrokken staat als zes andere staten daarom vragen. Tien staten kunnen zelfs besluiten tot een spoedmissie. De CVSE werd later omgedoopt tot Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en had in 2004 55 lidstaten in Europa en Noord-Amerika (inclusief de VS). De OVSE onderhield tientallen `veldmissies` uit om plaatselijk mensenrechten te helpen beschermen, in Midden- en Oost-Europa, de Balkan, de Kaukasus en Midden-Azië. De OVSE kent een Hoge Commissaris voor Minderheden, een functie die tot 2001 werd vervuld door Max van der Stoel en daarna door de Zweedse diplomaat Rolf Ekéus.

owen, david (1938)
Britse politicus. Als parlementslid voor de Labour Party en als kabinetslid was hij uitgesproken voorstander van Britse toetreding tot de Europese Gemeenschap. Medio jaren negentig was hij een belangrijk onderhandelaar, samen met de Amerikaan Cyrus Vance, in de oorlog in voormalig Joegoslavië. Hun plan voor een etnische opdeling van de regio werd verworpen, maar werd werkelijkheid in de jaren daarna. Hij geldt als een `realist` in internationale kwesties van mensenrechten en bepleit politieke oplossingen van gewelddadige conflicten.

srebrenica
Srebrenica (Bosnië) was in de dagen vanaf 11 juli 1995 het toneel van de deportatie van 7.500 tot 8.000 moslimmannen en jongens, die later bijna allen zijn vermoord door Servische troepen. Het wegvoeren gebeurde onder de ogen van Dutchbat, een Nederlands VN-bataljon. `Srebrenica` was de grootste massamoord in Europa na de Tweede Wereldoorlog (buitengerechtelijke executies). Forensisch onderzoek bracht in de jaren daarna steeds nieuwe massagraven aan het licht. Medio 2006 kwamen de eerste verdachten van deze massamoord voor het Joegoslavië-tribunaal. `Srebrenica` werd ook de meest besproken kwestie in het Nederlands beleid ten aanzien van internationale bescherming en vredesmachten. In april 2002 verscheen het omvangrijke NIOD-rapport waartoe de regering opdracht had gegeven. Hoewel Dutchbat geen rechtstreekse verantwoordelijkheid werd toegeregekend en niet uitdrukkelijk werd gesproken van Nederlandse regeringsverantwoordelijkheid voor de massamoord, zag het tweede kabinet-Kok in het rapport reden af treden. In 2005 constateerde Amnesty dat de schuldigen tien jaar na de massamoorden nog altijd niet waren berecht, dat veel weggevoerden nog altijd verdwenen waren en dat de nabestaanden geen compensatie was verleend. Lang onopgelost bleef de opvang van nabestaanden uit Srebrenica in Nederland. Honderden asielzoekers hebben jarenlang in onzekerheid verkeerd of ze zouden worden toegelaten. Amnesty heeft sterk aangedrongen op een goede regeling voor deze asielzoekers.

tsunga, arnold
Mensenrechtenverdediger uit Zimbabwe, voorzitter van de nationale mensenrechtenorganisatie. Hij kreeg in 2006 de prijs genoemd naar Martin Ennals. Hij is vaak gearresteerd en lastiggevallen en kreeg ook doodsbedreigingen vanwege zijn activiteiten voor hervorming van het gevangenisstelsel, compensatie voor degenen die uit hun huizen zijn gezet en vrijlating van politieke tegenstanders. De regering van Zimbabwe maakt zich schuldig aan stelselmatige schendingen van het recht op voedsel, bewegingsvrijheid en bescherming door de wet. Honderdduizenden mensen zijn uit hun huis gezet, en hun huizen zijn vernietigd in het kader van de Operatie Herstel de Orde. Tienduizenden straatverkopers hebben hun stalletjes en koopwaar verloren. De regering heeft bemoeienis van de VN of particuliere organisaties afgewezen. Protesten heeft de regering onderdrukt door honderden mensen op te pakken. De regering zegde ook toe nieuwe huizen te zullen bouwen. Maar voor de meer dan 700.000 mensen die tot 2006 dakloos waren geworden, en die vaak aangewezen waren op provisorische hutjes aan de rand van de stad, was er nauwelijks huisvesting of geld beschikbaar. De inflatie bedroeg meerdere jaren meer dan 1000%.

uribe muñoz, alirio
Colombiaanse activist voor mensenrechten, lid van het collectief José Alvear Restrepo. Hij waagde zijn leven met het aanklagen van ernstige schendingen van mensenrechten in zijn land, waar jaarlijks duizenden mensen het slachtoffer worden van buitengerechtelijke executies en verdwijningen en waar naar schatting 360.000 mensen zijn ontheemd. In 2003 kreeg hij de mensenrechtenprijs genoemd naar Martin Ennals.

who
Instelling van de VN, opgericht in 1948 en gevestigd in Genève. Tot haar taken behoren: het opstellen van normen inzake hygiëne, quarantaine, onderzoek enz.; verrichten van onderzoek naar ziekten en epidemieën; ondersteuning van nationale gezondheidsacties; hulp aan regeringen bij het beheer van gezondheidszorg; cursussen aan medisch personeel. Als een van de successen van de WHO wordt gezien de uitroeiing van pokken, rond 1980. De WHO geeft ook adviezen inzake medisch-ethische kwesties. Zo vroegen Nederlandse vluchtelingenartsen advies inzake verzoeken van Somalische vrouwen die zich na een verkrachting opnieuw hun schaamlippen wilden laten dichtnaaien (vrouwenbesnijdenis) omdat zij anders uit de eigen gemeenschap zouden worden gestoten. Zie ook gezondheidsrechten; levensstandaard; medici

wu, harry (1937)
Chinese mensenrechtenverdediger. Hij bracht negentien jaar door in een werkkamp. Hij werd vrijgelaten in 1979 en ging in 1985 naar de VS. Van daaruit documenteerde hij het systeem van administratieve detentie in China, o.m. door geheime bezoeken aan het land. Hij werd in 1995 twee maanden lang in China vastgehouden. Hij is geëerd met o.m. de Nederlandse Geuzenpenning (1996). Zie ook dwangarbeid

xenofobie
(Van Grieks: xenos, vreemdeling). Ongegronde en onberedeneerde angst voor `vreemdelingen`, met name in de vorm van racisme en rassendiscriminatie. Een belangrijke uiting van xenofobie is hate speech.

yunus, muhamed (1940)
Econoom uit Bangladesh, grondlegger van het stelsel van microkredieten. Hij kreeg in 2006 de Nobelprijs voor de Vrede, samen met de Grameen Bank die hij had opgericht in 1976. Het voorbeeld van deze bank is in tientallen landen nagevolgd. Yunus: `We richten instituten op die een weerspiegeling zijn van onze vooronderstellingen. Steeds hebben mensen gedacht dat het geen zin had om geld te lenen aan de armen omdat ze dat nooit zouden kunnen terugbetalen. In de praktijk betaalt meer dan 95% van de leners haar schuld bij onze bank af - bijna altijd wordt het geld geleend aan vrouwen. Ik ben ervan overtuigd dat we een wereld zonder armoede kunnen scheppen, als we maar willen.`